LA FUNDO DE L’MIZERO, Vaclav Sieroÿevski

PDF: LA FUNDO DE L’MIZERO, Vaclav Sieroÿevski
LA FUNDO DE L’MIZERO
e LIBRO
e LIBRO
Vaclav Sieroÿevski
La fundo
de l’mizero
I 1 N K Oe LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
Vaclav Sieroÿevski
LA FUNDO DE L’MIZERO
El la pola tradukis Kabe
Lingve reviziita en 2001
e LIBRO
Aran ̧is: Franko Luin
ISBN 91-7303-122-4
inko@omnibus.se

http://www.omnibus.se/inko

INKO · SE-13542 TYRESÖ · SVEDIO
SEPTEMBRO 2001
2e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
I
E
n la tajgo de la malproksima nordo misteraj lokoj ekzis-
tas, pri kiuj la enlanduloj ne volonte parolas, eviteme res-
pondante la demandojn: ”tien nur la vento alflugas kaj la mi-
grantaj birdoj sidi ̧as dum sia flugo al la maro”. Tie la akvoj
regas; oni çie vidas ilin palajn kaj brilantajn; kaj la çielo pen-
das super ili pala pro ilia rebrilo. Sur la bluaj vastaîoj vejnoj
de akvumita tero serpentumas kaprice kiel polipaj palpiloj.
Sur la plataj bedoj de la seka tero staras maldensaj arbaroj,
kvazaû okulharoj; jen malgranda monteto aperas; jen oni tro-
vas rivereton, kiu kunigas du akvujojn kaj per sia murmure-
to rompas la monotonecon de la starantaj akvoj. La okulo
eraras en la per la spaco kaj ripozas nur sur la malklaraj de-
segnaîoj de la malproksimaj insuloj kaj promontoroj.
Mirinde malgaja lando.
Sed la dramon de tiuj çi akvaj vastaîoj kreas precipe iliaj …
bordoj. La tieaj lagoj plej multe mirigas ne tiam, kiam la vent-
ego ilin skuas kaj îetas furiozajn ondojn; ne en hela tago, kiam
la ora suno kisas ilian bruston, malkovritan kvazaû en dormo,
kaj ili en siaj bluaj speguloj observas plej malgrandan nube-
ton, plej delikatan nuancon de la çielo, klini ̧inta super ili;
nek en silenta nokto, kiam la brilo de la luno tremas sur ili kaj
la fajreroj de la puraj steloj bruletas en iliaj nigraj profunde-
gaîoj; sed tiam, kiam pelataj de delikata blovo de la vento
miloj da iliaj etaj ondoj karesas la abomenajn bordojn, deli-
3e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
kate murmuretante. La lagoj karesas ilin, çar ili posedas ne-
nion alian: nek ÿtonegojn, nek altaîojn … çar se çi tiuj mize-
raj bordoj ne ekzistus, la akvoj malaperus — forfluus en la
Oceanon, por çiuj same maldolçan, indiferentan kaj profun-
degan, ili do karese premi ̧as al la marçoj, trinkas la kotan ak-
von, lekas la muskojn malpurajn kaj çifitajn. De la griza, kva-
zaû senviva supraîo nenio tiam rebrilas … Reto de malbelaj
sulkoj kaj de rustkolora ÿaûmo fluas sur ili, puÿata de la vento,
kaj en la bruo de la ondoj oni aûdas senliman mal ̧ojon …
Tiaj estas la tieaj lagoj, kiam ili vivas.
Sed vintre, kiam la vento ÿutas amase ne ̧on sur la glaci-
i ̧intajn akvojn kaj la prujno blankigas la trunkojn kaj bran-
çojn de la arboj, la çirkaûaîo fari ̧as senlima, blanka, malple-
na, senviva, marmora mortintejo, kovrita de la glacia çielo.
Tiam eç la vento tie ne fajfas. La malmoli ̧inta tero kuÿas en
nepriskribebla silento; la maldensa tajgo kovras ̧in tie çi kaj
tie kvazaû aranea punto; la senmova, kruda aero premas çion
kiel multepeza kristalo. La suno levi ̧as sen brilo kaj tuj subi-
ras; la longaj noktoj, malsupre mallumaj, supre brilas fosfo-
re. Nenio rompas la senvivan silenton; nur iafoje ruli ̧as la
bruo de la tero, krevanta pro la frostoj, ̧i ruli ̧as kiel la tre-
mo de la morti ̧o kaj ripetas ̧in febrotreme çiuj partetoj de
la malmoli ̧inta aero kaj ÿtoni ̧inta tero, de la arbaroj kaj
akvoj kaj ̧i fari ̧as simila al la tondro, Ekster tio çi … nenio.
Tute … nenio!… Silento. Oni aûdas la murmureton de pruj-
naj steletoj, falantaj teren. Frosto. La voja ̧anton ̧ojigas la
izoleco, — neniu ekster li suferas la malvarmegon.
En la fino de la vintro malofta apero rompis la silenton de
la sanktejo. Du nordaj cervoj jungitaj al glitveturilo kaj du
homoj en grandegaj peltoj rompis kun krako kaj ronko tra la
4e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
arbaraj vojetoj kaj tra la glataj lagoj similaj al ÿtona plato de
grandega tombo. Ili pene marÿis en la ne ̧aj amasoj, kiuj atin-
gis ̧is iliaj genuoj; de la feloj, kovrantaj iliajn viza ̧ojn, flugis
kun murmureto la vaporo de ilia elspiraîo, kuni ̧is kun la va-
poro çirkaûanta la ÿvitantajn cervojn kaj formis movi ̧antan
nubon, kiu tuj falis sur iliajn vestojn kaj jungaîon kiel ne ̧aj
skvamoj, aû flugis post ili kiel longa blanka rubando kiel ÿaû-
ma sulko post vaporÿipo. Ili similis malgrandan, koloran gre-
nadon, kiu brilas kaj fumi ̧as, flugante malalte superblanka
maro. La viro tenis en unu mano la rimenajn kondukilojn de
la cervoj, en la alia rektan brançon, sur kiu li apogis sin kiel
sur episkopan bastonon. De tempo al tempo li atente rigar-
dis la blankigitan densejon aû la malproksimon, kie la palaj
lagoj kuni ̧is kun la çielo. La virino verÿajne nenion vidis, çar
kolumo el sciuraj vostoj tute kovris ÿian viza ̧on. La aûdado
gvidis ÿin; ̧i ne estis malfacila, çar la plej malgranda murmu-
reto kuris al ÿi kiel akra grinco. Kiam do ÿi aûdis, ke la cervoj
haltis subite, ÿi rapide detiris de la viza ̧o la kovrilon kaj ri-
gardis tra la fendo inter la peltoj. La cervoj turnis sin flanken
kaj staris laûlar ̧e de la vojo. La viro, demetinte de la viza ̧o
la kapuçon, montris per la bastono nudan lokon inter la ar-
boj kaj murmuretis:
—Li iris çi tie … çu vi vidas?…
La virino rapide viÿis per la mano la palpebrojn, kovritajn
de la prujno. Sur la ne ̧o oni tre bone vidis lar ̧ajn signojn de
homa piedo. Ili iris en la mezo de la arbaro kaj poste sur la
vojeto, kie veturis la voja ̧antoj.
—Verÿajne jam ne malproksime de çi tie … Atendu, mi vo-
kos.
Li komencis raûke krii.
5e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Uhu!… hu … ho … hu …
Ankaû la virino kunigis kun lia voko sian malfortan, sed so-
noran voçon. Ambaû ili estis Jakutoj.
Ili eksilentis kaj aûskultis. Sed en la senmova aero, en kiu
antaû momento iliaj voçoj sonis kiel sonoriloj, nun regis ple-
na silento.
—Verÿajne ne tie çi!… Eble … ili mortis? — diris la viro. —
Ne ili vivas longe! — per tremanta voço respondis la virino.
— Veturu antaûen, Pjotruçan!…
Pjotruçan momenton ÿanceli ̧is, rigardis la vojon, fine li
ekkondukis la cervojn, sed li iris malproksime de la misteraj
postsignoj. La virino jam ne kovris la viza ̧on, kvankam la
terura malvarmego trançis ÿiajn vangojn, nazon kaj palpe-
brojn. Ÿiaj nigraj pupiloj malgaje rigardis la postsignojn, kiuj
tiel teruris ÿian kunulon, kaj ÿia koro batis pli kaj pli forte,
premis la spiradon kaj malhelpis la iradon.
—Dio mia!… Eç tiu çi abomenulo timas …
Ili iris ankoraû kelkcentoj paÿojn; Pjotruçan tiel vivege ek-
tiris la kondukilojn, ke la cervoj ekbatis la glitveturilon per la
piedoj. Samtempe la Jakuto levis la manojn supren, etendis la
piedojn, kvazaû li volus forkuri kiel eble plej malproksime de
tio, kion li ekvidis. La kovrilo defalis de lia viza ̧o kaj ̧i ape-
ris sub la fela kapuço: abomena viza ̧o, plata, kovrita de ak-
noj, kun difektita nazo kaj kun puso en la okuloj. Nun ̧i es-
tis morte pala kaj kovrita de grandaj gutoj da ÿvito.
—Anka … Anka … rigardu … sango!… — murmuretis li —
ne, mi ne iros plu por io ajn en la mondo … Mi ne veturos, ne,
… mortigu min, mi ne veturos!…
Efektive iu restigis sangajn postsignojn — grandajn rube-
6e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
najn makulojn kun flava rando. Anka rigardis tiujn signojn de
sufero kaj ÿi estis timigita ne malpli ol Pjotruçan.
—Viro, aû virino? — demandis ÿi.
Pjotruçan rigardis en la mezon de postsigno.
—Kiu povas scii? Virino, ÿajnas al mi.
—Pjotruçan, mia bona, karulo mia … ni veturu ankoraû
iom. Kriu, kaj poste ni veturos.
—Bone mi krios! Sed mi ne veturos por io ajn. Kial mi de-
vas perei? Ili bezonas helpon, ili mem devas serçi. Ni lasos çi
tie la pakaîojn. Poste ili venos kaj prenos … En la frosto çio
estas sendan ̧era, neniu ÿtelos … Vulpo? — Li ÿanceli ̧is mo-
menton, sed tuj li revenis al la antaûa decido.
—Mi diros al la komunumo, ke ni trovis sangon sur la vojo,
ke mi ne povis fari unu paÿon plu … Ne ekzistas le ̧o postu-
lanta, ke oni iru, kie la sango de la lepruloj estas … La sola
rigardado povas kaûzi malsanon … Tiu çi ”sinjorino” ne ÿer-
cas.
—Tiam mi neniun vidos!
—Pli bone estas, ke vi ne vidu … Por kio rigardi? Li estas
kvazaû mortinto. Min vi devas nun rigardadi … Mi ne havas
nazon, sed li tute ne havas karnon sur la viza ̧o …
—Pjotruçan, Pjotruçan … Vi ja promesis. Nur unu fojon,
solan fojon … Eble, kiam mi ekvidos lian senkarnan viza ̧on,
mi lin forgesos … lia ombro çesos min turmenti nokte? La
ÿamano ja ordonis … Mi volas esti trankvila kiel la aliaj … mi
volas, ke ̧i ÿan ̧i ̧u. Tiam eble mi vin ekamos, kutimos …
Pjotruçan nee balancis la kapon.
—Mi vokos, sed mi ne veturos. ̄i estas vana. Por çiu kara
estas la vivo … Mi veturus, sed la sango … De la sola odoro
7e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
oni povas malsani ̧i. Tiam vi ne sekvus min tien, ho ne! Huhu
… hu … uu … Oha …
Ili kriis kelkfoje kiel eble plej laûte kaj, depuÿinte la ka-
puçojn de la oreloj, atente aûskultis, Post iom da tempo el la
malproksimo, kovrita de la frostaj vapori ̧aîoj kaj de la pun-
ta teksaîo de la arbaroj, alflugis al ili plenda ̧emo, simila al
hunda bleko.
—Çu vi aûdas? Jen ili estas! — kriis Anka kaj tuj ekkuris.
Pjotruçan kaptis ÿian manikon.
—Vi frenezi ̧is, virino! Unu paÿo plu kaj vi estus enpaÿin-
ta en la sangon!
—Mi devas, devas. Mi rigardos de malproksime … Vi restu
çi tie … Mi tuj revenos tuj …
Ÿi eltiris sin el liaj manoj kaj iris tra la ne ̧aj amasoj. Sur
ÿian varmigitan viza ̧on, de kiu la kapuço tute defalis, la fros-
to metis malvarmajn blankajn kisojn, la densa aero haltigis
ÿian rapidi ̧intan spiradon. Ÿajnis al ÿi, ke ÿi falos; ÿi miris, ke
la tero forkuras de ÿiaj piedoj, ke la koro tiel terure batas kaj
doloras. La okuloj, rigardantaj malproksimen, ne vidis, ke
Pjotruçan time rapidis post ÿi; la oreloj ne aûdis la krakadon
de la glitveturilo kaj la ronkadon de la cervoj. Fine ÿi ekvidis
malproksime jurton 1 inter ne ̧aj amasoj, kovritan de la ne ̧o
̧is la supro, kaj antaû ̧i kelke da nigraj homaj figuroj. Ili ri-
markis ÿin kaj genufleksis, etendinte la manojn. Ÿi rekonis la
edzon. Li staris antaû la aliaj, ÿi do kuris al li, forgesinte pri
çio.
—Anka!… Anka!… Atendu! Haltu!… Kion vi faras?… Aten-
du, mi diros al vi! — kriis post ÿi Pjotruçan, penante ÿin kap-
ti. Ÿi ne aûskultis lin; ju pli proksime ÿi sentis la persekuton,
1 Jakuta domo.
8e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
ju pli laûte piedfrapis la cervoj, des pli rapide ÿi kuris … Ÿia
alproksimi ̧o kaûzis tumulton en la areto da mizeruloj. Unua
forkuris malgranda, preskaû nuda knabineto; post ÿi rapidis
maldiki ̧inta skeleto kun longaj haroj kaj gestoj de Tunguzo;
eç viva kadavro, kies tuta viza ̧o prezentis unu vundon,
levi ̧is de la tero. Nur li staris genue rigidi ̧inta kaj, kvankam
li rigardis ÿin, ÿajnis, ke li tute ÿin ne vidis. La sama viza ̧o, la
samaj okuloj malgajaj, kiujn ÿi tiom da fojoj kisadis!
Ÿi saltis al li kaj kaptis lian manon.
—Vi estas … vivas … spiras … Gregorio!… Ankoraû la viza-
̧on vi havas … ili mensogis … kaj la buÿo ne estas difektita …
Mi ne volas … Mi restos çi tie … Mi preferas kun vi ie ajn …
Oni min turmentis … Mi estis kvazaû malbenita … Oni evi-
tis min … La sennazulo … Pjotruçan … nur li … — parolis ÿi
senorde.
—Çu ankaû vi malsani ̧is? — balbutis la viva kadavro, tu-
ÿante ÿian brakon.
Ÿi ekrigardis kaj îetis sin flanken de la kripla, sanga, sen-
fingra mano etendita al ÿi. Ÿi rimarkis teruran viza ̧on, en kiu
tra la putraj lipoj la dentoj lumis, kvazaû en moka rideto … La
konscio subite ekbrilis en ÿiaj lar ̧e malfermitaj pupiloj!
—Kial vi tuÿis min, abomenulo?… Vi scias, ke estas malper-
mesite. Kio okazis?… — La kadavro ekridis. Samtempe virino,
staranta en la pordo, maldiki ̧inta, sed juna kaj vestita pli
bone ol la aliaj, kiu ̧is nun suspekte rigardis la fremdan vi-
rinon, subite îetis sin antaûen kun malfermitaj brakoj:
—Haltu, haltu! Deîetu la pakaîojn, kiujn vi alveturigis. Ili
estas niaj. La komunumo ilin sendis, mi scias … Haltu, çar alie
mi ÿmiros vian viza ̧on per mia propra sango … vi abomena,
sennaza monstro … Tuj lasu çion. — Ÿi kriis kaj kuris rapide
9e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
preter Anka kaj Gregorio. Tiam ankaû la aliaj tien rigardis;
Pjotruçan, kiu jam turnis la glitveturilon por forkuri, ÿance-
li ̧is, poste li komencis rapide deîeti la sakojn: man ̧aîon, ves-
tojn, eç litaîon. Li deîetis çion kaj ekbatis la cervojn, kiuj ek-
kuris galope. La virino tute ne intencis lin persekuti; ÿi ridis,
klini ̧is al la deîetitaj objektoj kaj rigardis ilin. La terurita Ja-
kuto lasis ankaû sian propraîon kaj tiamaniere pligrandigis la
”riçaîojn” senditajn de la komunumo. La malsanuloj alrampis
al la donacoj, rigardis ilin scivole, kaj homaj delikataj briloj
eklumis en iliaj doloraj besti ̧intaj viza ̧oj.
—Tamen oni memoras pri ni. Ekzistas ankoraû en çi tiu
mondo bonaj Jakutoj! — ek ̧emis longharulo, simila al Tun-
guzo. — Eç pri vi, Biter ̨aj, oni ne forgesis … Rigardu, oni sen-
dis al vi çemizeton … tute bonan çemizeton oni sendis al vi
— li aldonis, eltirante el la pakaîoj malgrandan infanan çemi-
zeton kalikotan. Kun bonkora rideto li donis ̧in al la nuda,
malgranda knabino, movi ̧ema kiel simieto.
—Redonu, ̧i estas por mi! — kriis la alta virino kaj kaptis
la çemizon el ÿiaj manoj.
—De kie vie scias, ke ̧i estas por vi? Çu oni tie skribis? Vi
ja ne naskos infanon tiel grandan kiel çi tiu çemizo! — diris
la longharulo kun malica rideto.
La virino kolere lin rigardis, deturnis sin, sed ÿi ne ellasis
la akiron el sia mano.
10e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
II
L
a ru ̧aj briloj de la fajro rampis sur la malalta plafono kaj
sur la klinitaj muroj de la jurto, kovritaj per fulgo, îetan-
te sur ilin grandegajn monstrajn ombrojn de la figuroj sidan-
taj çirkaû la fajrujo. Oni kuiris la vesperman ̧on kaj çiuj mal-
sanuloj kolekti ̧is por observi çi tiun gravan laboron. Eç Sal-
ban kaj lia edzino Kutuja ̨sit — du vivaj, preskaû senkarnaj
skeletoj — sidis çe la kaldronoj, tremante kaj mallaûte ̧e-
mante, kaj rigardis avide la bolantan akvon.
—Vi ankoraû ne mortis, maljunaj putruloj?… La morto ne
povas trovi vin, aû vin timas … Vane oni nutras vin, — mokis
ilin la altkreska virino, la sama, kiu proprigis al si la çemizon
de Biter ̨aj.
—Ne peku, Mergenj, ankaû vin ̧i trovos …
— ̄i serçu! Mi ne timas ̧in! Ne dolçe estas lo ̧i çi tie kun
vi.
— ̄i vin elturmentos, vi sufiçe suferos … La manoj, piedoj
defalos al vi … Vi çesos estri … vi humili ̧os, — ek ̧emis Kutu-
ja ̨sit.
—Antaûe mi mortos, mi ne atendos, — rediris Mergenj.
—Tro malhumila vi estas. Eble vi pli frue bezonos homan
helpon! — aldonis longharulo, kiun pro liaj mallertaj gestoj
kaj malrapida parolado oni moke nomis Fluo, kaj li rigardis
plensignife la tro diki ̧intan talion de la virino. Ÿi ru ̧i ̧is, ÿiaj
11e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
okuloj brilis, sed ÿi diris nenion. Ÿian atenton tute okupis
murmureto, kiu flugis de la benkoj, kaÿitaj en la ombro.
— … Mi ne havis rifu ̧ejon. Kiam oni forprenis vin, mia fra-
to proprigis al si la bovinojn, kaj min li elpelis. Se vi estas in-
fektita, diris li; li timas ankaû min. La aliaj ankaû timis. Se iu
akceptis min, tio estis nur por unu, du tagoj. Mi devis plenu-
mi plej malfacilan laboron, dormi en la plej malbona angulo,
en sterko, kaj man ̧i el aparta vazo. Mi mastrino, mi sinjori-
no man ̧is kun la hundoj. Por mi ekzistis neniu loko sur la
tero … La najbaroj, kiujn ni ne unufoje helpis bonkore, ofen-
dis kaj insultis min. Mi estis por ili kvazaû ÿua plando … Plej
longe mi lo ̧is çe la riçulo Simono. Li ne nutris min, sed alme-
naû ne elpelis. Mi vivis per la almozo. Sed kiam mi kulpigis
la fraton en la ju ̧o pri mia havo, ankaû Simono elpelis min.
”Mi ne bezonas fierajn laboristinojn-riçulinojn. Pro tio la naj-
baroj malamos min”. La frato kalumniis min, çikanis, prome-
sis, ke li nutros vin. Li diris, ke li sendis al vi jam tre multe.
Oni alju ̧is al li unu duonon, la alian oni ordonis redoni. Çu
li sendis ion al vi?
Gregorio silentis.
—Mi sciis, ke li, mensogas, sed de vi eç vaporo ne alflugas
en nian mondon … La komunumo diris, ke mi, ne povos ma-
strumi sen viro, ke la bestaro pereos; tial ̧i ordonis lasi la
duonon al mia frato, por ke li nutru vin.
—Kredu al li … — murmuretis moke la viro. — Kaj via duo-
no?
—Sen tero, sen laboristo, sen fojno, kion povis fari sola viri-
no? Fine Pjotruçan min prenis!…
Ÿi eksilentis malfacile spirante.
—La sennazulo?
12e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Jes, tiu çi … malbela, abomena …
—Çu li … amis vin?
La virino mallaûte ploris.
—Kion mi devis fari? La morto persekutis min. Çio ÿajnis
al mi abomena … Sopiro, mal ̧ojo brulanta iris post mi kiel
mia ombro. Sed mi ne povis vin forgesi, mi ne povis forgesi,
kiel ni konati ̧is unu kun la alia, kiel feliçe ni vivis, kiam vi
prenis min … Miaj internaîoj estis plenaj de larmoj … Mi volis
vidi vin … nur unufoje, nur de malproksime. Sed alie okazis.
Mi estas çi tie, mi estas kun vi kaj … mi ne bedaûras! Morti
çie oni devas, çie egala estas la morto … Vi povas vivi ankoraû
longe, kaj ni povas ankoraû ̧ui la amon! Ni mortos kune! Mi
ne povis forgesi … La doloro premis mian koron, puÿis min al
vi …
—Kredu al ÿi! — siblis neatendite Mergenj. — Kiu venas çi
tien memvole … viva en inferon! ? Oni forpelis ÿin, çar ÿi es-
tas malsana. Nur mi pereas inter vi sana, senkulpa … Vi me-
moras, kiam mi venis, mi montris mian korpon, puran, sanan,
sen makulo, sen akneto. Kial mi suferas, malbenitaj, inter vi?
Vi malpurigis min per via spiro, per via sango, vi fermis por
mi la tutan mondon. Por tio fajro brulanta englutu vin antaû
via morto. La tondro batu çiutage viajn vundojn …
—Pro kio vi ree furiozas Mergenj?… — ek ̧emis Salban. —
Ne ni altrenis ja vin çi tien, sed via propra edzo îetis vin ligi-
tan. Se ni ne estus tiam malligintaj vin, vi estus pereinta pro
la kuloj kaj malsato.
—Kial vi faris tion? Çu mi ne estas nun kvazaû sen animo.
—Ni çiuj estas ombroj de homoj! — ek ̧emis Fluo.
—Kaj tiu çi virino memvole venis! Nian mizeran nutraîon,
kiu al ni ne sufiças, ni devos dividi kun ÿi … Deÿiru de ÿi la
13e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
vestojn, smiru ÿin per viaj sukoj, ÿi eksentu plej baldaû dolo-
ron kaj suferon! — kriis la kolera furiozulino. Ÿi îetis sin al la
geedzoj.
Çiuj eksilentis. Anka, tremanta kaj pala, çirkaûprenis siajn
vestojn per la manoj. Mergenj haltis antaû ÿi kaj ridis.
—Vi timas? Memoru do, memoru, kia mi estas … Vi konas
min?… Kredeble vi ne unufoje aûdis pri mi de la Jakutoj …
—Mi aûdis — murmuretis Anka. — Mi scias, ke oni tre
maljuste agis kontraû vi, ke nun vi ven ̧as vin al ili kaj dispor-
tas la infekton.
—Ho, ankoraû ne! Mia korpo ankoraû estas sana, sed ve-
nos la tempo … Aûskultu, vi diris, ke oni maljuste agis kon-
traû mi, jes, maljuste, ho kiel maljuste! Mi estis bona, kvieta,
mi havis çion …
— ̄i jam estas kuirita! Rigardu, ̧i bolas kaj tuj elfluos —
ekkriis Biter ̨aj kaj montris la kaldronojn per la mano. Çiuj
turnis sin tien.
Oni elverÿis la ”enhavon” en grandegan lignan pladon, kaj
la malsanuloj, sidi ̧inte çirkaû la tablo, komencis vice çerpi
per kuleroj. Nur Salban kaj Kutuja ̨sit man ̧is aparte el mal-
grandaj vazoj, çar la komuna nutraîo estis tro varmega por
iliaj vunditaj lipoj kaj la aliaj man ̧is tro rapide.
—Dio donu sanon al Pjotruçan, ke li venis … Ree ni mal-
satus. Hieraû ni man ̧is la lastan fiÿon! — diris Fluo, lekante
la kuleron.
—Kial vi nomas lin pli bona, ol la aliaj?… La komunumo
sendis lin, li venis, çar ̧i ordonis al li — aldonis kolere Gre-
gorio.
—Diru, ke via edzino! — diris Mergenj malice rigardante la
geedzojn.
14e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Rakontu, Anka, la novaîojn el la mondo, — sin turnis al
la juna virino Salban.
Ÿi komencis rakonti pri la aûtuna fiÿkapto, pri la manko de
fojno, pri la malsato, kiu minacas printempe la komunumon.
Ili atente aûskultis, çar çio tio estis grava ankaû por ili. Poste
Anka rakontis detale: kiu mortis, kiu malpacis, kie naski ̧is
knabo kaj kie knabino.
—Muçila edzi ̧is. Li prenis virinon maldikan, nigran, mal-
grandan, kaj donis por ÿi dek bovinojn.
—Al kiu li donis? Ÿi ja estas orfino …
—Li donis al la princo … Li devis doni … Vi ja scias, ke çiu
virino havas sian prezon …
—Vi aûdas, Gregorio … La viroj çiam kaj çie gajnas — eç çe
la lepruloj … Tie çi ili ne pagas por la virinoj … — ridis Mer-
genj.
Anka demande rigardis ÿin, sed Mergenj jam levi ̧is por
kolekti kaj lavi la vazojn. Ÿi maldelikate reprenis la vazon de
Biter ̨aj, kiu lekis ̧in avide, kie ajn povis atingi ÿia lango.
—Vi faros truon en la vazo! Donu!… La infano time eten-
dis al ÿi la maldikajn manetojn, kiuj fleksi ̧is sub la pezo de
la vazo, kaj ÿi kuris al sia protektanto Fluo.
El la plej gravaj novaîoj plej multe impresis çiujn la rakonto
pri ”sinjorino, kiun cent çevaloj alveturigis de malproksime,
de la sudo”.
—Ÿi estis tre granda sinjorino, oni faris por ÿi apartajn vo-
jojn, dehakinte arbojn en la tajgo, apartajn pontojn sur la ri-
veroj, çar sur la malnovaj ÿi ne povis veturi. Ÿi veturis de la
imperiestrino mem kaj devis veni çien. Nur al ni ÿi ne povis,
çar la kuloj terure pikis sin. Ÿi demandis çie pri sanigaj her-
boj.
15e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Kia sanigo! La morto estas nia sanigo! — samtempe ek-
̧emis Salban kaj lia edzino.
—Pro çi tiuj herboj oni intencis konstrui domon kun feraj
fenestroj …
—Malliberejon! — korektis Fluo.
—Kaj meti tien çiujn malsanulojn el la tuta lando.
—Ho! ho … Çu eble estas konstrui tian domon? Ni estas tre
multaj. Tie çi ni estas sep, en la distrikto de Borsk, en la orien-
taj kaj nordaj lokoj lo ̧as lepruloj … Kie ja estas fiÿoj, tie an-
kaû lepruloj … Preskaû duono de la Jakuta lando nutras sin
per fiÿoj … Kion do oni faros? Çu oni metos çiujn? Kiu Jaku-
to scias, kio okazos al li post unu jaro?… Ankaû ni ja estis
sanaj kaj ̧ojaj kaj neniu el ni sciis, ke li portas en si vene-
non!…
—Eble la imperiestrino ordonos pro çi tiu saniga herbo!
Sed pri kio ni estas kulpaj, pri kio?
—Pli bone estus, se oni per unu fojo mortigus nin. Por kio
vivi, se oni devas sidi en skatolo, post çirkaûbaro. Oni tie ne
vidas la mondon … la sunon … La vintro kaj printempo estas
egalaj. Oni ne povas meti retojn por fiÿoj aû birdoj, oni ne
povas kolekti kreskaîojn … Nun ni almenaû iom similas la
aliajn!… Vi diras, ke ili donos çion, kion ni bezonas! Nenion
ili donos!… Ili ne donos pli multe ol nun, çar ili ne povas, ili
mem ne havas … Nun ni povas helpi nin per nia propra labo-
rado kaj penado, sed post feraj kradoj?…
Çiuj unuvoçe plendis kaj indignis.
—Sendube la distriktestro, kanajlo, elpensis tion! — kole-
re diris Fluo.
—Silentu! ne parolu tro multe! — haltigis lin Gregorio. —
16e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
Kion ili povas fari al mi? Kion? Ili venu çi tien, ili alkonduku
tutan militistaron …
—Ni al çiuî ÿmiros la buÿegojn per sango! — ekridis Mer-
genj. — Kiam çiuj estos malsanaj, pli bone estos por ni, çar
çiuj estos egalaj!
Fluo eksilentis kaj indigne rigardis ÿin.
—Mi tute ne deziras, ke çiuj malsani ̧u. Ili estu sanaj, Dio
favoru ilin. Çu miaj vundoj malpli doloros min, kiam aliaj ha-
vos similajn?… Sed meti nin en malliberejon … Kial? Çu ni
estas kulpaj?… Pro kio enterigi vivajn homojn?
—Vi estas prava, prava!… Ili estu sanaj. Dio ilin benu, sed
ni ankaû volas morti liberaj … — Çiuj konsentis kaj disiris.
Anka malligis sian pakaîon kaj komencis tondi kaj kudri ion
por la edzo. Mergenj ankaû kudris ion. La geedzoj Salban ̧e-
mis en silenta angulo, kaj Fluo flikis la retojn çe la fajrujo kaj
rakontis al Biter ̨aj per raûka voço:
—”Malgranda Dika Maljunulino, kiu posedis kvin bovi-
nojn, eliris matene serçi la brutojn sur la kampo. Tie ÿi trovis
floron kun kvin brançetoj kaj, rompinte neniun, ÿi alportis ̧in
hejmen, metis sur la kusenon kaj zorge kovris. Poste ÿi sidi ̧is
por melki la bovinojn. Subite … eksonoris sonoriletoj, la ton-
dilo falis teren. La maljunulino ektremis, la lakto elfluis teren.
Ÿi kuris en la jurton, rigardas la florojn: la floro kuÿas kiel
antaûe. Ÿi revenis kaj ree melkis. Kaj ree ÿi aûdas sonoriletojn,
ree la tondilo falis de la tablo. Ÿi ree disverÿis la lakton teren.
Kaj la floro … ̧i kuÿas kiel antaûe. Triafoje si mallaûte alprok-
simi ̧is kaj rigardis tra fendo en la pordo. Maldekstre, kie la
virinoj dormas, kie staras la benko por la nesvatitaj knabinoj,
betega virgulino sidas. Super la helaj okuloj la brovoj kuÿas
kiel du zibeloj, kiuj etendis la piedetojn unu al la alia, ÿia buÿo
17e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
— el fandita ar ̧ento, ÿia nazo — el for ̧ita ar ̧ento … Kiam ÿi
parolas, ÿajnas, ke papilio flirtas sur ÿiaj vangoj; kiam ÿi glu-
tas, ÿajnas, ke hirundo flugas en ÿia gor ̧o. Tra la blanka vesto
brilas la lunsimila korpo, tra la travidebla vesto brilas la korpo
amata.
Post iom da tempo ̆a ̧it-Bergenj, la filo de ”Glora sanga
okulo” iris en la grandan, malluman arbaron. Subite li ekvi-
dis: apud la domo de Dika Maljunulino, kiu posedis kvin
bovinojn, sciuro sidas sur lariko. Li komencis celi kaj bone
pafi. De la frua mateno ̧is la malluma vespero li ne trafis eç
unu fojon. La suno subiris. En tiu tempo lia sago falis en la ka-
mentubon de la jurto. ”Maljunulino, redonu al mi la sagon,”
li petas. Neniu respondis. Varmega sango ru ̧igis liajn van-
gojn, ru ̧a sango kolorigis lian frunton, de la flanko kolera
penso alsaltis, de poste aroganta penso alflugis, li îetis sin en
la jurton. Li ekvidis la virgulinon; li ekvidis ÿin kaj svenis; po-
ste li revivi ̧is, enami ̧is, elkuris el la jurto, saltis sur la çeva-
lon kaj galopis hejmen: ”Gepatroj miaj, diris li, Maljunulino,
kiu posedas kvin bovinojn, havas belegan knabinon! Prenu
ÿin kaj donu al mi” … La patro sendis naû militistojn sur naû
çevaloj. Ili galope rajdis en la arbaron, rapide eniris en la jur-
ton, ekrigardis kaj svenis pro la beleco de la knabino … Ili
revivi ̧is, eliris; la plej eminenta restis … ”Malgranda Malju-
nulino, kiom vi postulas por via filino?” …
Fluo interrompis la rakonton kaj enpensi ̧is. La virinoj por-
tis en la jurton la litaîon, kiun ili tage aerumis ekstere.
—Iru dormi, Biter ̨aj. La vundoj doloras min, mi ne rakon-
tos plu. Morgaû la vetero ÿan ̧i ̧os: ni havos degelon aû ven-
ton …
Biter ̨aj obee iris en la angulon, kie ÿi dormis kun Fluo sur
18e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
benko. Antaû la fajrujo Fluo longe lavis en varma akvo kaj
banda ̧is siajn kripligitajn piedojn. Laca kaj suferanta li falis
sur la liton kaj tuj ekdormis.
—Vi dormas, Fluo! Ne dormu, karulo … Vi ne aûdas — ve-
kis lin post momento Biter ̨aj. — Fluo, bona Fluo … Ne dor-
mu, mi timas …
—Kio okazis? — demandis dormetante Fluo. — Bruego …
granda bruego!
— ̄i bruegu! La glacio en la lagoj krevas, la vetero ÿan ̧i ̧os.
—Fluo, tio estas alia bruego! Eble venas la sinjorino, kiun
veturigas cent çevaloj kaj kiu intencas meti nin post ferajn
kradojn …
—Dormu, dormu! Netimu!… ni forkuros …
—Ankaû min vi prenos, Fluo, mia ar ̧enta, mia karulo …
—Mi prenos vin, mi prenos … Sed nun dormu.
19e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
III
V
intre la ekstera mondo preskaû ne ekzistis por la mal-
sanuloj. Pro manko de vestoj kaj de fortoj ili çiam restis
en la jurto. La çielon, ne ̧on, sunon ili vidis nur malofte, kiam
ili estis devigataj eliri por alporti faskon da brançaîo, kiun ili
kolektis somere, aû ne ̧on, kiun ili fluidigis kaj uzis kiel ak-
von, fine por aerumi la litaîon, plenan de parazitoj. Tiujn çi
laborojn plenumis ordinare la pli sanaj: Gregorio, Anka, Fluo,
iafoje Mergenj.
En la malluma, haladza jurto la tempo pasis monotone kiel
malgaja, griza, malbonodora rivero; iliaj solaj im presoj estis
la malsato kaj doloro, kiu vagadis en iliaj korpoj, penetris ili-
ajn muskolojn kiel vermo, kiu rampas çirkaû la ostoj. Iliaj
̧emoj malpli aû pli teruraj kaj laûtaj pendis en la venenita,
nigra aero de la jurto. Ili havis jam malmulte da ligno kaj la
vintro povis daûri ankoraû longe, ili do devis esti ÿparemaj,
kaj nur malgranda fajro bruletis en la vasta fajrujo. ̄i estis tiel
malforta, ke la ne ̧vento ofte estingis ̧in, penetris tra la ka-
mentubo kune kun la fumo internen kaj enpelis malsekan kaj
malvarman aeron, kiu ekstreme turmentis la leprulojn. Tra la
fendoj en la muroj la vento blovis pli kaj pli forte kaj enÿovis
en la lo ̧ejon siajn rabajn ungegojn.
—Malbone, Fluo, malbone vi zorgis aûtune pri la jurto …
Nun ni estas devigataj pli multe hejti kaj malgraû tio la mal-
varmo turmentas nin.
20e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Mi mem suferas. Vi forgesas, ke en la fino de la laboroj
sur miaj manoj ulceroj aperis …
—Tio estas vera! Çiu memoras nur pri si mem!… La malsa-
nulo similas la hundon … Kia frosto?!… Kiel terure la artikoj
kaj tendenoj doloras min … Kiam venos la morto? — ̧emis
Kutuja ̨sit çe la faîrujo, etendante la vunditajn manojn al la
apenaû bruletanta fajro …
—Mi varmigos por vi akvon — diris delikate Anka.
—Ree vi volas bruligi lignon!… Kaj kiu el vi alportos el la
arbaro la rigidi ̧intajn ÿtipojn … Kiu?… Eble vi Anka, kiu ha-
vasblankajn dentojn?… Granda sinjorino, riçulino … Ne ku-
ra ̧u bruligi lignon senbezone. Mi ne donos eç unu pecon! —
kriis Mergenj. Ÿia furioza viza ̧o, çirkaûita de bukloj da haroj,
nigraj kiel korvo, aperis el la malluma angulo. Ÿi tre malofte
sidis nun kun la malsanuloj, preskaû neniam eliris eksteren,
kaj kuÿis sur la litaîo sur amaso da vestoj kaj çifonoj, da kiuj
ÿi havis grandan provizon.
—Mia Dio! Kio fari ̧as nun en la mondo çe la homoj? —
̧emis Salban. — Hodiaû ja festo estas, karnavalo …
—Jakutoj vizitas unu la alian … En la jurtoj rido, kantoj …
Çiuj estas sataj, gajaj … Ili divenas problemojn, kantas. Eble
oni ie festas geedzi ̧on …
—Vi memoras, Gregorio, ̧uste antaû unu jaro vi prenis
min en vian domon, Vi konstruis novan jurton. Varme estis
en ̧i, ni estis feliçaj, ̧ojaj. La najbaroj venis. Per la kudrile-
go ni antaûdiris la sorton kaj subite … ̧i montris al vi nigran
vojon … Sed neniu kredis tion, çiuj ridis … Vi estis tiel lerta,
sana, laborema … Ni posedis çion, kion la homoj bezonas …
Kaj nun ni estas çi tie! Malaperis niaj riçaîoj, nia juneco pasis
kiel la fumo — murmuretis Anka.
21e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Kiam mi konstruis la domon, mi ne sciis, ke ̧i restos
malplena, ke nia fajrujo estingi ̧os … mi kredis, ke plenigos
mian hejmon la babilado kaj la ridoj de niaj infanoj … Nun
nigra nubo kovris al ni la mondon … Ofte mi pensas, çu pli
bone estas vivi, aû ne vivi! — rediris Gregorio. Anka ektremis.
—Aûskultu, tiam mi restus tute sola. Ni povas vivi. anko-
raû longe … Por tio çi mi venis. La morto kaj la maljuneco
çiam estas egalaj, çu por la lepruloj, çu por sanaj homoj. Çi-
ujn minacas kvazaû lepro — murmuretis ÿi, rigardante lian
viza ̧on ankoraû sanan, sed jam kovritan de bluaj makuletoj.
Li nenion respondis kaj revenis al la kutima dormema indi-
ferenteco.
La krakado de la fajro kaj la ̧emoj de Salbran sonis mono-
tone kiel tik! tak! de horlo ̧o kaj en kontraûa angulo Biter ̨aj
murmuretis mallaûte kiel grilo, en la orelon de Fluo.
—Fluo, kio estas festo?… Kion tiam la homoj faras? Kial ili
ridas?… Rakontu, Fluo, mia ar ̧enta, mia bona … Hodiaû tiel
silente estas çe ni, neniu parolas … La koro batas … Estas tiel
malgaje, mal ̧oje …
—Silentu, infano … Kial estas al vi malgaje kaj mal ̧oje? çu
vi vidis ion alian? Ni mal ̧ojas, çar ni rememori ̧as la pasin-
tan tempon … Ekzistas diversaj festoj! En iuj oni ne laboras,
sed vestas sin kiel ordinare … En aliaj oni man ̧as pli bone kaj
vestas sin pli bele, sed ekzistas ankaû festoj tiel grandaj, ke
oni vestas sin kiel por geedzi ̧o kaj man ̧as tiom, kiom povas
enpreni la stomako … Tiam çiuj estas gajaj!
—Fluo, eble mi devas hodiaû surmeti la tukon, kiun vi do-
nacis al mi?
—Ne, hodiaû estas malgranda festo … La tukon lasu por
granda festo kiel Pasko aû Sankta Nikolao, kaj hodiaû … — Li
22e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
eksilentis kaj kovris la nudan dorson de la knabineto per la
basko de sia çifona vesto.
—Tre maljuste agis Mergenj, ke ÿi proprigis al si vian çemi-
zeton.
—Ho Fluo, ne parolu pri ̧i, la larmoj tuj fluas el miaj oku-
loj. Mi neniam havis çemizon … Anka promesis, ke ÿi kudros
̧in por mi … Anka estas bona … Por kio ÿi venis?
—Kial? pro malsa ̧eco, kaj nun ÿi ne povas reveni … Çar ni
çiuj estas malbenitaj, Biter ̨aj!
—Malbenitaj?… De kiu?…
—Jes malbenitaj! Ekzistas infekto, kiu flugas en la aero,
kuÿas en la man ̧aîo kaj falas sur la homojn kiel rusto … Ili
scias nenion, gajaj ili amuzi ̧as … Ve, ili amuzi ̧as!… La fros-
to krakas ekstere … La knaboj, knabinoj vetkuras, kaj kiun oni
estas kaptinta, tiun oni povas kisi … Oni nomas ̧in: ”kun fer-
mitaj okuloj”, çar la kisanto fermas la okulojn … Aû oni alpe-
las la çevalojn el la aro … Aû oni dancas … La viroj kaj virinoj
tenas la manojn reciproke unu de la alia kaj lerte turni ̧as en
la rondo, kantas kaj çe la ÿan ̧o ili ankaû povas kisi unu la
alian …
—Por kio kisi?
—Vi estas malsa ̧a, vi estas malgranda. Kiam vi fari ̧os
granda ̧a …
—Nur vin, Fluo, mi çiam kisos … Salban kaj Kutuja ̨sit
abomene odoras kaj estas teruraj … Mergenjon mi timas …
Gregorio kaj Anka tute ne rigardas min … Nur vin, Fluo, nur
vin mi amas …
—Vi estas malsa ̧a … ̄is tiu tempo mi fari ̧os kiel Salban
aû eble ankoraû pli abomena … Atendu, eble ankaû al vi Dio
sendos iun …
23e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Kaj li pafos, kaj la sago falos en la kamentubon … Li eni-
ros en la jurton por preni ̧in … kaj li ekvidos min, estos ra-
vita, svenos; poste li revivi ̧os, enami ̧os, elsaltos, sidi ̧os sur
la çevalon, rapidos al la gepatroj kaj diros: mi vidis knabinon,
la brovoj kiel du zibeloj; la okuloj kiel du nigraj birdoj, kiuj
flirtas per siaj oraj flugiloj, la buÿo kiel du papilioj, kiuj flirtas
per siaj ru ̧aj flugiloj … Kiam ÿi parolas, super ÿia kolo kvazaû
flugas blanka mevo, kiam ÿi iras, kvazaû flugas ar ̧enta mevo
… Tra la blanka vesto brilas la lunsimila korpo, tra la travide-
bla vesto brilas la korpo amata …
Fluo laûdis.
—Vi bone çion memoras, knabino!
—Tiel bone mi memoras, tiel bone … Kiam mi fermas la
okulojn, mi tuj çion vidas …
—Vere, homoj, ankaû ni festu hodiaû! — subite Fluo laû-
te diris kaj levi ̧is de la benko.
—Ni festu, ni festu! — subtenis lin Anka, alirante al la faj-
rujo. — Malgaje, tre malgaje estas hodiaû … Ni faru pli gran-
dan fajron. Çu vi konsentas?
—Îetu lignon! — ekkriis Fluo.
—Mi çiam diras, ke peko estas por ni lepruloj pensi pri la
morgaûa tago! — ek ̧emis Salban. — Dio ne volis, ke ni pen-
su kaj reprenis nian sanon.
—Çu vi furiozi ̧is?… Çu vi estas solaj?… La vintro daûros
ankoraû longe, kaj ni havas nek lignon, nek man ̧aîon. Çu vi
pensas, ke la komunumo sendos ion al vi? Vi tion atendu!…
— atakis Mergenj la projekton, sed çar ÿi ne povis nun levi ̧i,
neniu timis ÿin.
La festeno sukcesis. Çe la brila fajro ili fine sufiçe varmigis
siajn malvarmajn vunditajn korpojn … Ili banis sin plezure en
24e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
la varmego. Larmoj de kontenteco plenigis iliajn fermetitajn
okulojn. La rigidi ̧intaj tendenoj fari ̧is ree elastaj, la malsa-
naj artikoj çesis dolori. Ili kuiris tutan monton da fiÿoj.
—Dio sendas ̧ojon ankaû en nian animon … — murmure-
tis Kutuja ̨sit.
Ebriaj pro la sateco ili tuj profunde ekdormis. Por ne longe,
por kelke da horoj eksilentis eç la ̧emoj.
Matene akra krio rompis la silenton. Gregorio tuj veki ̧is
kaj kaptis la manon de Anka.
—Çu vi krias, Anka? Kio okazis?
La aliaj ankaû levis la kapojn.
̄emoj, sed aliaj … ne iliaj ̧emoj, ̧emoj plenaj de forto kaj
batalo, flugis el la malluma angulo de Mergenj.
—Anka, iru al ÿi — murmuretis Gregorio per tremanta vo-
ço. La Jakutino rapide vestis sin, ekbruligis la fajron kaj mal-
aperis en la malluma angulo. La krioj çesis unu momenton,
sed poste ili ree eksonis grincantaj, koleraj, petegantaj hel-
pon. Biter ̨aj timigita kaptis forte la manon de Fluo.
—Fluo mi timas! Ÿi tiel krias!… Kaj nun io alia krias … Fluo,
Fluo!… Mia Dio … Infaneto krias … Anka alportis etulon al la
fajrujo kaj ̧i krias, tiel krias … Çu ankaû ̧in oni elpelis el la
mondo, ke ̧i tiel krias, Fluo?…
—Fluo, helpu min, helpu min! — diris rapide Anka. — Var-
migu akvon.
—Çu knabo aû knabino? — demandis scivole la Jakuto.
—Knabo! Çu li estas via?
Fluo nee skuis la kapon.
—Grasa knabeto! — aldonis li. — Bone estas, ke naski ̧is
knabo, ni havos poste laboranton.
25e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
Anka lavis la infanon per akvo, kiun ÿi prenis en la buÿon.
La akuÿitino mallaûte ̧emis.
—Anka! — murmuretis ÿi fine — venu tien çi! Knabo, aû
knabino? Knabo! Çu vi vidis, kiun li similas? Alportu la in-
fanon al li, montru al li!… Sed nun li ne estas scivola … Anka,
malfeliçaj estas ni virinoj … Çie … Ne ekzistas rifu ̧ejo, kie ni
povus kaÿi nin kontraû nia sorto. Kial li silentas? Li eç ne ri-
gardas! Li havas nun vin junan, freÿan, vi laboros por li kaj
suferos … Ne kredu al li!… Kredu al neniu en la mondo …
Oni povas kredi nur al si mem, çar çiu estas nur sia propra
amiko … Mi havis edzon, li prenis min de la gepatroj dorlo-
tatan kaj viveman. Ni estis feliçaj, mi laboris, amis lin, sed mi
ne havis infanojn … Çu tio estis mia kulpo?… Li ekmalamis
min … ”Mi restos sola — diris li — pro vi kiel karbigita arbo
kiel trunko sen brançoj, mia fajrujo estingi ̧os, mia domo res-
tos sen heredontoj … Çu tio estis mia kulpo? Dio ne donis!…
La edzo malamis min, li trovis al si alian virinon, kaj min li
turmentis, batis; li intencis mortigi min per malsato, sed li ne
sukcesis … Tiam li îetis min çi tien, vivan en çi tiun inferon,
de kie neniu revenas! Li ja povis elpeli min, sed li timis, ke oni
devigos lin redoni mian havon, ke oni ne permesos al li edzi ̧i
duafoje. Li do diris, ke mi estas malsana, kaj li îetis min çi tien
… Li îetis min çi tien … Li îetis min çi tien …
Ÿi longe kaj maldolçe ploregis.
—Donu la infanon! Çu vi vindis ̧in? — fine diris ÿi, kiam
ÿi iom trankvili ̧is.
—Mi tuj donos ̧in al vi, sed antaûe mi îetos oferon en la
fajron. Ni ne sciis, ke ̧i okazos hodiaû nokte … Iru, Fluo, al-
portu la plej grasan fiÿon, ni devas danki pro la nova spiro.
26e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
Prenu ankaû mian korbon el betula ÿelo, mi lasis en ̧i iom da
butero por vi, Mergenj!
Fluo gratis sin post la orelo, vestis la piedojn kaj iris en la
provizejon.
—Kial mi? — li murmuris — Gregorio devus iri. — Li brue
malfermis la pordon de la provizejo, prenis la fiÿon kaj bute-
ron kaj revenis çirkaûita de ne ̧a nebulo.
—Hu!… kia frosto. La ne ̧ventego furiozas, balaas ies pe-
kojn …
—Ho Dio de la fajro! Grizhara, flama Maljunulo! Sinjoro
kaj Mastro de niaj hejmoj, Zorganto pri la brutaroj kaj pri niaj
infanoj! Akceptu malgrandan oferon de nia sincera koro kaj
daûrigu favore donaci al ni multkoloran brutaron, haroriçajn
çevalidojn, knabojn kun fortaj fingroj, kapablaj streçi la paf-
arkojn, kaj ru ̧vangajn knabinojn kun laktoplenaj mamoj —
pre ̧is Anka, îetante en la flamojn pecojn da grasa fiÿo, kiun
konsumis la siblanta fajro.
—La maljunulo amas ̧in, ho, amas! — diris kviete Fluo,
montrante la fajrujon.
—Vi donis al li tutan fiÿon … tutan fiÿon! — murmuretis ri-
proçe Salban, sed lia edzino fermis al li la buÿon per sia mano,
envolvita en çifono.
—Ne blasfemu!
—Por kio multkolora brutaro, haroriçaj çevalidoj? Por kio
ni bezonas ilin? Vi devis peti pri çerko, pri çerko. La fiÿon ni
devus man ̧i, — murmuris la maljunulo.
Dume Anka fandis la buteron en kaseroleto, verÿis ̧in sur
subtason kaj tenis çe la buÿo de Mergenj, kiu kuÿis preskaû
senkonscie sur la lito.
—Trinku, virino!
27e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
La malsanulino, ne malfermante la okulojn, glutis avide la
bongustan kaj bonodoran trinkaîon, Subite ÿi malfermis la
okulojn, mire rigardis Ankan kaj maldelikate repuÿis ÿin:
—Iru for! Iru … de mi!
Anka prenis la infanon kaj lasis la malsanulinon, Ÿi ne re-
venis al la edzo, kiu senmove kuÿis sur la lito kaj turninte la
viza ̧on al la muro dormis aû ÿajnigis dormon, sed ÿi sidi ̧is
flanke sur neokupitan benkon. La infano, vindita per çifonoj,
maltrankvile movi ̧is surÿiaj genuoj, kaj ÿi rigardis tra larmoj
la malluman, haladzan, malpuran jurton, kie vivaj mortintoj
mallaûte ̧emis en duondormo.
—Ankaû mi fari ̧os tia … Dio kompatu mian pekeman ani-
mon, donu morton rapidan kaj sendoloran.
Ÿi ne povis kompreni, kiamaniere fari ̧is, ke la mondo es-
tas fermita por ÿi, ke nenien, nenien ÿi povas forkuri de sia
mizera sorto. Tiuj çi pensoj rompis ÿian kura ̧on kiel la blovo
de la vento putrantan arbon. Çu ne pli bone estus tuj morti?
Neniu bezonas ÿin!… La sennaza Pjotruçan, kiu estis same
sola, ne ÿajnis al ÿi tiel abomena kiel antaûe … Ÿi ekkompa-
tis sin mem, maldolçaj larmoj fluis el ÿiaj okuloj.
—Dio, Dio!… Pro kio vi punas min tiel severe?
La ploro ÿin konsolis; ÿi volis dormi, sed pro laci ̧o ÿi ne
povis reveni sur la liton al la edzo. Ÿi sidis la tutan nokton en
profunda mal ̧oîo, dormetante sur la benko.
La blanka tago rigardis tra la glaciaj fenestretoj de la jur-
to kaj lumigis per malviva brilo la teruran pentraîon: kotan
malbonodoran akvon, kiu brilis sur la planko kiel spegulo, la
figurojn de la malsanuloj, kiuj kuÿis sur la benkoj kaj similis
mortintojn, envolvitajn en çifonojn.
Anka nenion vidis; ÿi aûdis nek la bruon de la vento, pene-
28e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
tranta tra la kamentubo, nek la ̧emojn de la kunuloj, nek la
vokadon de Gregorio, kiu fine decidis peti, ke ÿi revenu. Ÿi
dolçe dormis kun la etulo sur la genuoj, delikata rideto bri-
lis sur ÿia bruna viza ̧o kaj la okulharoj îetis longajn ombrojn
sur ÿiajn maldiki ̧intajn vangojn.
29e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
IV
A
ûskultu maljunulino: hodiaû nokte la lastaj fingroj defa-
lis de miaj manoj. Nun vi nutros min kiel malgrandan
infanon!… ̧emis Salban.
—Kompreneble mi faros tion! Çu mi ne faras tion jam de
longe. La fingroj taûgis por nenio … Ne mal ̧oju, — konsolis
lin Kutuja ̨sit.
—Vi estas prava, tamen doma ̧e estas. Mi ne povas rigar-
di ilin, kiam ili kuÿas sur la planko … Îetu ilin en la fajron.
—Por kio?… Ili haladzos kaj malpurigos la fajron … La faj-
ron oni ne devas malÿati — murmuris Gregorio …
—Ho miaj manoj, miaj fortaj manoj … Nun mi estas kva-
zaû arbo, karbigita de la fulmo! Çu vi memoras, Kutuja ̨sit,
la tempon, kiam ni falçis sur nia herbejo? Çu mi tiam pensis,
ke mi mortos çi tie? Mi, la plej lerta falçisto en la tuta çir-
kaûaîo!… Çu vi memoras, maljunulino, kiel feliçe ni vivis? La
najbaroj vizitis nin, alportis novaîojn … Nun nigra nokto kov-
ris niajn pupilojn … Ni edukis du filojn, du filinojn, sed ni
scias nenion pri ili. En la komenco ili venis por etendi la ma-
nojn al ni almenaû de malproksime, sed nun ni ne scias, çu
ili havas idojn, aû mortis mem? La pesto ilin …
—Ne malbenu, Sablan! — detenis lin Kutuja ̨sit.
—Man ̧aîo restis por du tagoj, se ni man ̧os kiel homoj,
sed se ni ne faros tion, — mi ne scias, — komencis solene
30e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
Fluo, enirante en la jurton kun vazo en la mano. Anka sekvis
lin.
—Malmulte restis! — aldonis ÿi.
—Por du tagoj?… ripetis la aliaj.
—Kaj la vintro daûras kaj daûras …
— ̄i estas pli bona por ni, eble la komunumo ion sendos,
antaû ol la degelo malbonigos la vojojn …
—Esperu tion! Anka diris, ke ili mem havas nenion.
—Se ili ne havas, kion helpos nia babilado?…
—Eble Anka iros?
—Ili mortigos min, mortigos … Mi timas, mi ne iros! —
murmuretis la juna virino, skuante nee la kapon.
La malsanuloj meditis, sidante çirkaû la fajro. La flamo tre-
mis kaj ̧ia ru ̧a brilo kisis iliajn viza ̧ojn, kovritajn de sangaj
kaj bluaj makuloj, de malmolaj cikatroj; tra truoj en la mal-
puraj çifonoj ̧i penetris ̧is iliaj maldikaj kaj malforti ̧intaj
membroj. ̄ia dolça varmo karesis la dolorajn korpojn kaj
konsolis la malesperajn animojn. Ili avide suçis ̧in, çar ankaû
̧i estis baldaû estingi ̧onta.
—Kion ni decidos? — demandis Fluo.
—Ni atendos. Kion alian ni povas fari? Ni prepari ̧u, —
rediris malgaje Gregorio kaj lia voço subite raûki ̧is.
Çiuj rigardis lin.
— ̄i jam eniras en vian gor ̧on, Gregorio! ̄i neniun kom-
patas, ne atendas! — ridis Mergenj. — Çu Anka havas sufiçe
da çifonoj por viaj vundoj? Ili tuj aperos, estu certa.
Gregorio silentis kaj ne turnis la okulojn, sangajn kaj mal-
klarajn, de la fajro. Ÿajnis al li, ke ̧i estingi ̧as, malaperas, ke
profunda mallumo lin çirkaûas kaj vundoj, kiujn li ne havis
̧is nun, aperas sur la tuta korpo. Li esperis, ke la malsano pli
31e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
longe indulgos lin, ke li longe ankoraû vivos preskaû sana …
Sed ̧i estis jam çe la sojlo. Li levi ̧is kaj iris al sia lito.
—Vi foriras, Gregorio? Kiu do portos lignon? Ni ja decidis
atendi … Se ni ne atendos, kion ni faros? Kaj se ni devas aten-
di, ni bezonas lignon — diris Fluo.
Gregorio ne respondis, Post la terura eltrovo, çio fari ̧is
indiferenta por li.
—Faru, kion vi volas!
Fluo momenton meditis, poste li kolere metis sur la kapon
la çifitan peltan çapon, çirkaû la manoj li volvis çifonojn, kiuj
anstataûis la gantojn kaj eklamis sur siaj malsanaj piedoj ek-
steren por ligno. Anka iris post li. Ili duope portis hejtaîon,
por prepari ̧i … al la atendado … Mergenj observis ilin el sia
angulo, sed ÿi tute ne intencis ilin helpi.
—Vi ankaû povus labori, vi ja estas sana! — diris Fluo, kiu
perdis sian kutiman toleremon.
—Mi? Kial vi ne vokas vian Biter ̨aj? Ÿi ankaû estas sana!
—Malgranda infano, senforta …
—Infano? Por laborado ÿi estas infano!? La diablo scias,
kion vi faras kun ÿi, vi abomena kadavro!…
—Hontu, malbona virino!
—Kion vi diris?… Malbona virino, vi diris, kanajlo!… Vi
estas bona … Rigardu lin! La bona estas sana, la bona estas
forta, — li neniun petas pri io … Kiam li bezonas, li mem tro-
vos çion … Mi ankaû trovos, kiam mi bezonos … Sed vi devas
labori … Malbenitaj lepruloj … Mi estis kaj estas sana. Dio ne
punis, ne signis min kiel vin … Oni ne devus vin helpi, sed
mortigi. Se vi ne ekzistus, mi ne estus çi tie … Kial oni indul-
gas vin kaj lasas al vi la vivon?
Tuta rivero da insultaj vortoj kaj malbenoj ekfluis el la buÿo
32e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
de la pasia virino; kiam neniu respondis al ÿi, ÿi kaptis la plo-
rantan etulon, premis ̧in al la brusto kaj siblis kolere:
—Suçu, monstro kaj kresku! Vi fari ̧u timigilo kaj ven ̧u
miajn turmentojn …
Fluo kaj Anka, senbrue malfermante kaj fermante la por-
don, portis sençese lignon en la jurton kiel formikoj. Biter ̨aj
time trapasis la çambron kaj iris post ili.
Miloj da sunaj radioj, rebrilantaj de la ne ̧aj kristaloj, ÿin
blindigis; momenton ÿi staris senmove en ilia aûreolo, nuda
kiel bronza statueto, malgranda kiel bastoneto, maldika, sed
aminda pro natura gracio, kiu penetris, Dio scias per kia vojo,
̧is çi tiu terura kavo. Anka rigardis ÿiajn brakojn, maldikajn
kiel herbeto, ÿian timigitan viza ̧on kun kapreolinaj okuloj kaj
ridetis kompate.
—Iru, iru en la jurton. Kion vi deziras? Vi malvarmi ̧os!
—Mergenj diris … Mi volus helpi … Donu almenaû unu
ÿtipon …
—Iru, iru … jen via ÿtipo — ekridis Fluo kaj donis al ÿi mal-
grandan pecon.
—Bone estas, ke la knabino havas konsciencon1 — aldonis
li, kiam ÿi eniris en la jurton kaj fermis la pordon.
Anka ek ̧emis.
—Kia estos nia sorto!…
—Ne mal ̧oju. ̄i ja okazas ne unuafoje. Dio çiam helpis
nin. Ankaû tie, en la mondo, la malsato turmentas la homojn
kaj ili nenie povas trovi rifu ̧ejon … La mal ̧ojo pli doloras la
homon, ol la vundoj, sed çu ̧i helpas lin?… Gregorio devus
labori kun ni … Diru al li, ke li devas vivi kiel la aliaj, ke li
devas kutimi, — aldonis li delikate.
La lipoj de Anka tremis.
33e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Kion mi diros al li?… Li ja ne estas infano … Ho, mia Dio!
—Jen kion mi konsilos al vi: plendu al la princo, ke via frato
proprigis al si la bovinojn, postulu, ke li redonu ilin … La bru-
taro utilus, gajigus nin … Nun ni estas solaj, ni havas nenion
… Mi kun Gregorio povus falçi la herbejon … Kvankam miaj
piedoj ne multe taûgas, sed mi povas ankoraû stari …
—Kiamaniere mi plendos?
—Vi diros tion al iu, kiu alveturigos man ̧aîon … Ili ja ve-
nos iam …
Anka enpensi ̧is, en ÿiaj okuloj brilis espero. Tiel ili babi-
lis, laborante seninterrompe, ̧is la fortoj ilin tute forlasis.
La lepruloj kuiris la lastan vesperman ̧on kaj kuÿi ̧is, por
”atendi”. Ili kovris sin per la vestoj ̧is la kapo kaj penis ekdor-
mi. Anka komunikis sian projekton al Gregorio, sed li respon-
dis indiferente:
—Jes, jes, ni vidos …
En la silenti ̧inta jurto oni aûdis nur la ̧emojn de Salban.
Li ne povis eç kuÿi, çar grandega, îus aperinta vundo, oku-
pis lian tutan dorson kaj ekstreme doloris lin, krom tio li havis
putran manon. Li duone sidis sur la benko, apogante la nu-
kon al ̧ia dorso, kaj ̧emis pli kaj pli plende. Kutuja ̨sit, kiu
ne malpli suferis, levi ̧is de tempo al tempo por doni al li ak-
von aû lavi liajn vundojn, ÿtopitajn per la malfluidi ̧inta san-
go. Tiam la malsanulo silentis momenton aû murmuretis al
la edzino vortojn de la amo kiel en iliaj junaj jaroj … Neniu
alia kura ̧is aliri al li. Eç Fluo deturnis kun timego la okulojn
de çi tiu pentraîo de la propra estonteco. Neniu iris eksteren.
Ili forte fermis la pordon kaj rekonis la tagojn per sunaj ra-
dioj, kiuj penetris tra la glaciaj fenestroj kaj metis çielarkoko-
lorajn makulojn sur la argilan plankon kaj sur la senmovajn
34e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
figurojn, kuÿantaj en la anguloj. La noktojn ili rekonis per la
grandi ̧inta frosto, per krakado de la krevanta tero kaj per la
luna brilo, kiu same kiel la suno penetris tra la glaciaj fene-
stroj, ar ̧entkolora, kaduka kaj malvarma, Çiutage ili man ̧is
iom da restinta nutraîo, al kiu ili almiksis felon, segaîon, la-
rikan ÿelon.
Fine ankaû tio mankis. Ili vivis, kvankam ili jam ne povis
pensi, kvankam ili apenaû spiris en letargio, simila al la mor-
to. Nur en la angulo de Mergenj daûris la movado kaj iafoje
ploris la etulo.
Tamen kiam foje longa bleko eksonis nokte en la korto,
çiuj levis la kapojn. — Çu vi aûdas? Ili venis!… Ili vokas!…
Çiuj aûskultis avide, Fluo alrampis al la pordo kaj lar ̧e
malfermis ̧in. La luna lumo penetris en la jurton tra la fros-
ta nebulo. La bleko eksonis tre proksime.
—Lupoj — murmuretis la Jakuto kaj rapide fermis la por-
don.
Ree por longe ekregis silento, interrompata nur de la ̧e-
moj de Salban kaj de la ploro de la etulo. Fine Salban eksilen-
tis.
—He!… Fluo, levi ̧u! Salban mortis. Çu vi sentas la teruran
malbonodoron en la jurto?… ̄i sufokos nin … oni devas fo-
rigi lin … — post momento kriis Mergenj.
Neniu respondis. La çiam servema Fluo ÿajnigis dormi aû
eble efektive ne aûdis: li ne movi ̧is, Mergenj,. kiu ̧is nun
evitis çiun movon kaj eç ne levi ̧is por îeti lignon en la fajron,
çifoje elsatis el sia angulo. Ÿi ekbruligis la fajron, aliris al la
Jakuto kaj kaptis lian brakon.
—Levi ̧u!
Fluo kuÿis senmova.
35e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Efektive, ili mortis, Mi devos mem labori anstataû çi tiuj
sentaûguloj! La maljunulo tute infektos la aeron!…
Ÿi deîetis la vestojn kaj nuda, terura, kun maldikaj pendan-
taj mamoj kaj kun malligitaj haroj, ÿi aliris al la mortinto kiel
malsata lupino. Ÿi rigardis lian viza ̧on kaj ektremis pro abo-
meno, sed en ÿiaj okuloj tuj ekbrilis kolero kaj malamo.
—Ankaû mi fari ̧os tia!…
Ÿi depuÿis de la benko la korpon per la piedo kaj penis el-
tiri ̧in el la jurto, sed la putraj membroj deÿiri ̧is. Tiam ÿi
elektis el la amaso da ligno du dikajn brançojn kaj puÿis per
ili la korpon kiel balaaîon. Ÿi aliris al la fajrujo, sidi ̧is sur la
cindro kaj varmigis la genuojn.
—Fluo!… Gregorio!… Malbenitaj putruloj, çu vi ne levi ̧os
por elîeti vian patron?… Helpu, mi ne povos fari tion … çu tio
estas mia devo?…
Neniu respondis. La obstina virino kovris sian nazon kaj
buÿon per tuko, kaptis la mortinton per ambaû manoj kaj
komencis ruli ̧in trans la altan sojlon, ̄i ne estis facila, la
mola korpo glitis el ÿiaj manoj kaj alkroçi ̧is al la fosto.
—Nun mi certe infekti ̧os — pensis ÿi, sentante sur sia bru-
sto la malsekan tuÿeton de la mortinto. La malvarma aero,
lumigita de la luno, çirkaûis ÿin kiel glacia akvofalo. Ÿi pene
finis la malfacilan taskon, rapide fermis la pordon kaj revenis
al la fajrujo. Ÿi tremis de ekscito kaj malvarmo kiel tremolo
skuata de ventego.
—Mi devas min lavi, alie mi mortos de la sola odoro …
Ÿi fluidigis glacion en la kaldrono kaj lavis sin. Poste ÿi ser-
çis man ̧aîon en çiuj anguloj de la jurto. La infano plende
ploris. Ÿi rigardis la vestojn de Anka, elektis pli bonajn kaj
vestis sin. En la çifonoj de Fluo ÿi trovis trançilon kaj prenis
36e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
̧in. Çe Gregorio ÿi staris momenton meditante, sed ne tuÿis
lin. Ÿi revenis al la fajro, kiu preskaû estingi ̧is kaj malforte
briletis. La etulo ploris. La spirado de la dormantoj sonis en
la anguloj de la jurto; ÿajnis al Mergenj, ke si aûdas paÿadon.
Ÿi malfermis la pordon kaj aûskultis, sed aûdis nenion. La
luno kaj ne ̧o brilis en silento. Post ÿi ploris la etulo, kaj çe ÿiaj
piedoj kuÿis la abomena korpo de Salban. Ÿi revenis al la faj-
rujo kaj ekbruligis grandan fajron … Ÿajnis al ÿi, ke ÿi vidas la
malproksimajn jurtojn, kie sataj homoj dormas en varmo, kie
odoras vivo kaj sano.
—Mi iros! — murmuretis ÿi. — Mi iros!… Ili mortigu
min! …
Ÿi deÿiris de la dormanta Gregorio la jakon de Anka kaj
prenis ÿian çapon, kiu pendis çe la kapkuseno sur najlo. Gre-
gorio veki ̧is kaj levis la kapon, iliaj rigardoj renkontis unu la
alian.
—Kion vi volas? — demandis li per malsonora voço.
—Mi volas … vian vivon, amon vian, malsa ̧a viro! — ekri-
dis ÿi.
Ÿi pendigis la trançilon çe la zono, prenis voja ̧an bastonon
kaj eliris. Brue fermi ̧is post ÿi la pordo. La vento ekpelis en
la jurton flamojn kaj fumon el la fajrujo.
—Ÿi foriris?! — murmuretis Anka. — Ankaû mi forirus! Mi
ne havas fortojn …
—Ÿi proprigis al si viajn vestojn, Anka, la infano frosti ̧as!
Çu vi aûdas, kiel ̧i ploras? — diris Gregorio.
—Mi ne havas fortojn, mi ne levi ̧os, mi ne povas …
Gregorio ne insistis, sed ili ambaû ne povis dormi kaj sen-
çese aûskultis: la etulo ploris pli kaj pli mallaûte, li kaj pli
plende.
37e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
Mergenj iris en la arbaron sur la vojon, sur kiu Anka iam
veturis kun Pjotruçan, çar tie staris la plej proksima lo ̧ejo de
la Jakutoj. La mallumo kaj malbona vojo ne malhelpis ÿin. Tie
çi ÿi naski ̧is kaj konis tre bone la çirkaûaîojn. La noktaj fro-
stoj glaciigis la supraîon. de la degelantaj ne ̧oj kaj formis sur
ili glatan ÿelon, kiu faciligis la iradon. Jam antaûe Mergenj vi-
zitis la najbarajn vila ̧ojn, Puÿata de nevenkebla sopiro al la
mondo, kiu tiel maljuste ÿin forpelis. Iafoje ÿi sukcesis ÿteli
ion, preni forgesitan veston, somere eltiri retojn el la akvo aû
proprigi al si boaton, lasitan çe la bordo. Ÿi estis kura ̧a kaj
forta.
Ÿi iris rapide, frapante la vojon per la bastono por eviti mo-
lajn, ne sufiçe glacii ̧intajn ne ̧ajn amasojn. Ÿi rapidis por
atingi la celon, antaû ol la malsato kaj malvarmo ÿin senfor-
tigos.
—Ve, mi ne povas plu iri! — pensis ÿi, kiam post unu horo
ÿi komencis faleti kaj ÿiaj pensoj fari ̧is malklaraj.
Sed baldaû ÿi kura ̧i ̧is, malsekigis la lipojn per ne ̧o kaj
iris antaûen … Ÿi aûdis de malproksime bojadon de hundoj.
—Ankoraû iom … Mi ankoraû havas fortojn … Interese
estas: çu ili levi ̧is, aû ne?… Se ili levi ̧is, mi malkaÿe eniros en
la jurton … Ili faru, kion ili volas …
Malvarma ÿvito kovris ÿin, kiam ÿi pensis, kio okazos, kiam
ÿi aperos subite, malbenita inter vivaj.
En la mallumo ÿi vidis malklare la jurtojn, kovritajn de la
ne ̧o. Çiuj dormis tie: oni vidis nek lumon en la fenestroj, nek
fumon super la kamentuboj. Çe la jurto staris pli malgrandaj
konstruaîoj: la staloj por la bovinoj kaj la provizejoj, Mergenj
ÿanceli ̧is. La hundoj îetis sin al ÿi bojante, sed ÿi jakute ilin
vokis, ili trankvili ̧is kaj komencis svingi la vostojn, atendante
38e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
de ÿi donacon. La Jakutino kiel ombro, pasis preter la domo
kun la hundoj kaj malfermis mallaûte la pordon de la stalo.
La varma aero kaj la akra odoro de la brutaro, tiel agrabla por
çiu Jakuto, çirkaûis ÿin. Senbrue ÿi enrampis kaj fermis post
si la pordon. Momenton ÿi staris senmova aûskultante. Iu
dormis en la stalo. Kune kun la ronkado kaj remaçado de la
bovinoj ÿi aûdis regulan homan spiradon. Ebria pro dezirego,
ÿi etendis la manojn kaj iris antaûen. Ÿi tuj trovis la varman
kaj movi ̧eman dorson de bovino. Ÿi genufleksis kaj per tre-
mantaj manoj komencis serçi la mamojn. Ili estis plenaj de
lakto. Ÿi klini ̧is al la ventro de la besto, çirkaûis ̧in per la
brakoj kaj komencis avide suçi … Ÿia korpo ektremis pro dol-
ça ̧uo … Ÿi sentis, ke ÿia propra brusto, tiel longe malplena,
varmi ̧as kaj pleni ̧as. …
—Kiu estas tie?… Kiu estas tie çi? — kriis post ÿi timigita vi-
rina voço, kiam ÿi mallaûte kaj singarde rampis reen al la por-
do.
Ÿi foriris ̧ustatempe, çar fumo kaj fajreroj jam supreniris
el la kamentubo kaj voçoj jam murmuretis en la jurto. Ÿi ku-
ris feliça kaj gaja, aûskultante, çu la hundoj bojas post ÿi aû
ne?
Kiam frue matene ÿi revenis hejmen, la lepruloj kuni ̧intaj
çe la fajro renkontis ÿin per ̧oja eksplodo.
—Vi revenis, Mergenj, kaj kion vi alportis?
Ÿi levis la ÿultrojn, deîetis la vestojn, kovritajn de ne ̧o, kaj
prenis la plorantan infanon el la manoj de Anka. — Mi neni-
on trovis. … Morgaû …
Sed ankaû en la sekvinta tago ÿi trovis nenion: ÿi revenis
malfrue kun pafvundo en la piedo …
Ili demandis ÿin pri nenio; malgaja kaj silenta ÿi banda ̧is
39e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
la vundon, petante nenies helpon. Nokte ÿi deliris. Ÿiaj ̧emoj
fari ̧is nun sova ̧a kanto, kun kiu subite kuni ̧is la blekoj de
la lupoj, disÿirantaj ekstere la korpon de Salban. La terura
̨oro jam ne silenti ̧is, ̧i fari ̧is nur pli aû malpli laûta … Mal-
benoj, senhontaj vortoj sonis en la angulo de Mergenj, mik-
sitaj kun hundaj, brutaj kaj çevalaj blekoj … La malsanuloj ne
kredis plu, ke tio estas virinaj ̧emoj. En la mallumo aperis
antaû ili teruraj fantomoj: la dioj de la pesto kaj malfeliço …
—Ili venis, ili venis … moki nian mizeron!…
Kutuja ̨sit ankaû ne povis deteni sin kaj komencis kriegi …
Gregorio kaj Anka sentis, ke spasmo premas ilian gor ̧on …
Fluo sidi ̧is sur la lito kaj ekbojis … Subite li lar ̧e malfermis
la okulojn kaj tute konscia ekkriis ̧oje:
—Viando! ? Kie vi prenis ̧in, Mergenj?
Lia voço vekis la aliajn, forpelis la fantomojn; kiel aro da
rabistoj la malfeliçuloj elsaltis el la litoj kaj rampis al Mergenj,
sidanta çe la fajrujo. Ÿi turnis al ili la makulitan viza ̧on de
sango kaj minace montris la dentojn … Ÿi tenis en la mano
infanan brakon. Teruritaj çiuj reiris kaj falis sur la litojn.
La ekskursoj de Mergenj ne restis sen sekvoj. Post kelke da
tagoj ili ekaûdis vokon post la pordo kaj rampis al la sojlo.
—Ne aliru, ne aliru!… — kriis al ili Jakuto, kiam ili malfer-
mis la pordon por iri eksteren. Li baris al ili la vojon per po-
nardego.
—Mi alveturigis por vi man ̧aîon. ̄i devas sufiçi ̧is la
printempo. La komunumo mem malsatas. Jen estas retoj por
Fluo. Vi mem devas labori somere kaj kolekti provizojn …
—Vi çiam donas malnovajn retojn … — ̧emis Fluo.
—Ni donas pro kompato, senpage! Vi prenu ilin tiajn, kiaj
ili estas! Kanajlo Mergenj ne kura ̧u vagi en niaj vila ̧oj … ni
40e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
ÿin mortigos. La le ̧o ne permesas disporti la infekton en la
lando …
—Ni ne ellasos ÿin … Ÿi estas malsana, vundita … kriis la
aro da ̧oji ̧intaj mizeruloj.
—Aûskultu. … Ne foriru ankoraû … — komencis Anka per
malforta voço. — Diru, ke mi plendas, ke Pjotruçan trompis
min … Ne, li ne … trompis, li pro eraro prenis miajn bovinojn
… Li redonu …
—Parolu pli laûte! — de malproksime kriis la veninto.
—Mi ne povas!… Venu pli proksime, mi estas sana!…
—Tio estas vi, Anka! Malfeliça, kion vi faris?…
—Tio jam ne estas ÿan ̧ebla … Diru al la princo, ke li or-
donu redoni miajn bovinojn kaj mian havon …
—Li ordonu … alie ni mem venos …
—Vi ne kura ̧u … Ni rostos vin vivajn. Ni ÿlosos vin en jur-
to kaj bruligos … Malnobluloj!… — kriis la Jakuto.
—Ni çiujn vin venenos … — furioze respondis Mergenj el
la domo; ÿi ne kura ̧is iri eksteren.
—Çu ÿi frenezi ̧is? — demandis la veninto per jam pli tran-
kvila voço … — Vi pensas, ke ni ne kompatas vin, sed kion ni
povas fari, ni mem suferas malsaton kaj mizeron … La suno
pali ̧as antaû miaj okuloj, kiam mi vin rigardas … Mi diros al
la princo, ke vi petas pri la bovino, kredeble li konsentos, sed,
pro Dio, vi restu çi tie …
—Iru, Dio vin benu! Vi estu feliçaj, vi vivu, sed ne forgesu
pri ni, la plej mizeraj el la mizeruloj! — kriis post li la lepru-
loj.
41e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
V
N
e longe daûras çi tie la printempo, somero kaj aûtuno,
ili do rapide forkuras. La printempo precipe estas laû-
tega, plena de bruo de la riveroj, de pepado de la transflugan-
taj birdoj, de son ̧igaj blovoj de la suda vento. La kvazaû ebria
tero, sençese ̧oje krianta kaj tremanta de volupto, rapidas
deîeti de si la ne ̧an kovrilon: tuj aperas la ÿvelaj brustoj de
la montetoj, la krutaj bordoj de la lagoj, la insuloj kaj pro-
montoroj, la arbaroj ankoraû nigraj, sed jam plenaj de rezi-
na odoro kaj de varma malsekeco. Tie çi kaj tie brilas la bluaj
pupiloj de la liberi ̧inta akvo. Aroj da flugilaj gastoj, jen la
grandaj cignoj, blankaj kiel la ne ̧o, jen la skolopoj, etaj kiel
muÿoj, falas sur la marçojn, banas sin en la akvoj, bruas en la
maljunaj kanejoj. La ridado, fajfado kaj pepado ne silenti ̧as.
Kaj çi tiu rivero da vivo ne ripozas, ne dormas, sed frenezas,
amas, festenas en la varmegaj radioj de la suno, kiu tute ne
subiras. Oni povus pensi, ke çiujn timigas la glaciaj lagoj, kiuj
dormas ankoraû malvivaj, kvankam la tero çirkaûprenanta
ilin jam veki ̧is. Çiuj rapidas vivi, çar ili timas, ke eble reve-
nos la severa vintro, kiu îus foriris. Fine veki ̧as ankaû la la-
goj. En ili kolekti ̧is jam sufiçe da akvo, ilia glacia ÿildo ekÿan-
celi ̧is kaj levi ̧is, kaj la ondoj sençese batas kaj rompas ̧in.
La fiÿoj gaje saltas inter la glacioj. Ofte, kiam post varmega
tago la çielru ̧o brilas sur la nigraj akvoj, oni vidas en la ves-
pera lumo vicojn da grandegaj ezokoj, kiuj, malferminte la
42e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
buÿegojn, restas senmovaj por spiri la bonodoran vivigan
aeron per la brankoj, lacaj de la vintra ÿlima malbonodoro de
la profundegaîoj! Tage la ludado de la fiÿoj sençese aperigas
rondojn sur la akvo.
Sur la bordo de la lago Fluo gudris boaton. Li ÿutis sur la
fendojn pistitan larikan rezinon kaj enpremis ̧in per varme-
gigita fero. Facila venteto disportis malproksimen la dolçan
odoron. Çe la fajro Biter ̨aj sidis kun krono da flavaj nordaj
anemonoj sur la kapo. Tio estis ÿia sola vesto. Ÿi apogis la ku-
butojn sur la genuoj, tenis la kapon sur la manplatoj kaj aûs-
kultis atente la malgajan, mallaûtan kanteton de la fiÿkaptis-
to, kiu kuni ̧is kun la potenca printempa ̨oro de la lagoj kaj
arbaroj:
Pale brilas nova luno.
Çe palaco belulino
Staras en orita vesto.
Sen la amato la amatino!
Ho, vi ploras! Malaperis
La amato, via koro.
En la tombon vi vin kaÿu.
Aû tuj vendu por la oro …
—En kiu lingvo vi kantas, Fluo?
— ̄i plaças al vi? ̄i estas alilanda kanteto, el la gubernia
urbo. Ho, ho!… Kiom da mirindaîoj oni vidas tie. Pre ̧ejojn,
domojn, homojn … Mi ofte estis tie!… Vi ne pensu, ke mi
çiam estis tia, kian vi vidas min nun … Tute ne! Ankaû min la
virinoj amis!…
—Bela estas la voço de la kanteto … Traduku ̧in, Fluo.
La fiÿkaptisto pacience tradukis la enhavon de la kanteto.
43e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Kion ÿi vendos, Fluo?
—Sin mem … Kion ÿi povus vendi!
—Kaj ili man ̧os ÿin kiel Mergenj sian etulon?
Fluo ekridis.
—Vi estas malsa ̧a. Kiam vi fari ̧os plena ̧a, vi scii ̧os.
—Kiamaniere mi scii ̧os, se mi ne eliros el çi tie?
—Vi estas prava. Vi ne eliros. Neniu eliros!
La fiÿkaptisto kaj la infano nevole ekrigardis la malprok-
siman bordon de la lago, kie apenaû videbla fumo pendis su-
per la arbaro.
—Vi havas ankoraû tempon, Biter ̨aj … Eble Dio sendos al
vi iun ne tute malsanan kiel Gregorio … Nun helpu al mi treni
la boaton en la akvon, ni veturos meti retojn.
Pale brilas nova luno …
li
ekkantis,
sed
tuj
eksilentis.
—Psst!… Ni ne bruu … Sidi ̧u çi tie malantaûe kaj ne mo-
vi ̧u, ne movi ̧u … Vi min dronigos.
La akrepinta boato rapidis facile kiel hirundo, sur la nigra
akvo al la mezo de la lago, al la glacioj. Tie Fluo turnis la boa-
ton kaj komencis elîeti la retojn, kiuj kuÿis volvitaj sur ̧ia
fundo. Biter ̨aj klinis la kapon al la rando kaj observis scivole,
kiel ÿanceli ̧as ÿia figuro en la akva spegulo de la lago, kiel
tremas sur ÿia kapo la flavaj anemonoj. Fluo havis tre ruzan
planon; çar la fiÿoj varmi ̧is çe la bordo, li intencis bari al ili
la vojon al la profundaîo kaj poste subite ektimigi ilin. Li es-
tis certa, ke ili forkuros blinde kaj ne evitos la embuskon. Li
plene sukcesis. Kiam ili bruis, kantis kaj plaûdis en la barita
loko, ili vidis de malproksime, kiel la betulaj na ̧iloj de la reto
subakvi ̧as kaj dronas, kiel malklari ̧as la akvo. La akiro es-
44e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
tis ekstreme riça. Baldaû la boato ektremis pro la batoj de la
vostoj de la grandegaj ezokoj, eltiritaj el la akvo. La monstroj
lar ̧e malfermis la buÿegojn, penante ion ekmordi antaû la
morto. Sed Biter ̨aj tute ne intencis meti tien la fingron. La
plataj, ar ̧entoskvamaj fiÿoj kun la bierkoloraj okuloj saltis
furioze en la boato kiel ar ̧entaj moneroj, skuataj en kribri-
lo. Unu ezokon Fluo pli longe tenis en la mano.
—Rigardu Biter ̨aj … ̄i estas kiel ni … De tiu çi fiÿo deve-
nas nia malsano … — diris li kaj donis al la knabineton fiÿon
kovritan de cikatroj, vunditan, kun ÿvelinta kapo kiel çe la
lepruloj. La fiÿo malforte baraktis en la mano de la infano kaj
minace rigardis ÿin persiaj koleraj, malklaraj okuloj …
—Mi ellasos ̧in, Fluo … Mi ̧in kompatas …
—Ne ellasu, ne ellasu!… Ni devas porti ̧in sur la bordon
kaj enterigi …
—Doma ̧e estas … — murmuretis Biter ̨aj.
—Jes, jes … ̧i pereigis nin. Kiam iu man ̧as tian fiÿon, li
malsani ̧as. Li ne scias, kion li man ̧is, çar ankaû ili havas en
la komenco nur malgrandajn makulojn. Oni devas enterigi
̧in, enterigi vivan, por ke eç unu guto da sango ne falu teren
— ne venenu floron aû beron. Eç el la tombo la veneno po-
vas elrampi, la musoj elfosos ̧in, la birdoj disportos … Plej
bone estus ̧in bruligi, sed la fajro ne amas la malpuraîojn,
ven ̧os sin …
Babilante tiamaniere ili veturis al la bordo. La luno miksis
sian ar ̧enton kun la purpuro de la çielru ̧o kaj lumigis al ili
la vojon. Dekstre kaj maldekstre la lago kuÿis malluma, sen-
mova. La randoj de la ru ̧aj glacioj brilis sur ̧i kaj malprok-
sime la blua tajgo aperis kvazaû tra nebulo. Kiam ili supren-
iris la monteton, kie la jurto staris, tra la arbetaîoj kaj arba-
45e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
roj ilin rigardis miloj da similaj brilaj lagoj, sangkoloraj pro la
çielru ̧o, ar ̧entaj pro la luno kaj glacioj. La fiÿkaptintoj aliris
al la pordo de la jurto, kie granda fajro brulis. Iliaj manoj es-
tis plenaj de akiro, iliaj viza ̧oj estis gajaj kaj ̧ojaj. Çe la soj-
lo renkontis ilin Mergenj, kiu eliris voki ilin por la vesper-
man ̧o.
—Jen la akiro!
Çiuj çirkaûis ilin kaj rigardis la fiÿojn.
—Ÿajnas, ke la jaro estos bona — diris Fluo.
—Kion vi pensas pri tio, Gregorio: se ni barus la rivereton?
Ni povus kapti kaj fumaîi fiÿojn por la tuta vintro …
—La ostoj doloras min … La akvo estas malvarma … — re-
diris la Jakuto post longa pripensado.
—Oni ja ne bezonas eniri profunde en la akvon … Baro jam
estis tie, eç restis unu stango …
—Mi falos … Miaj manoj malforti ̧is kiel çe infano … Pro-
funde estas tie, kaj mi ne scias na ̧i …
—Li estas prava … — diris Anka.
—Kaj mi? Miaj piedoj estas ankoraû pli malbonaj, tamen vi
postulas, ke mi iru. Se oni agus çiam tiamaniere, oni putri ̧us
viva … Oni putri ̧us, antaû ol la karno defalos …
—Kial tiom diskutadi! Li iros, li devas iri … ̄i estas labo-
ro por la viroj, kaj se vi iras, li ankaû devas iri — kriis kolere
Mergenj. — Alie ni ne donos al Anka eç unu peceton da man-
̧aîo. Ÿi estas sana, ÿi venis çi tien memvole. La nutraîon la ko-
munumo sendas por la malsanuloj, ni ne donos nian pro-
praîon.
Gregorio sidis konsternita.
—Mi mem iros! — diris nekura ̧e Anka.
46e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Iru, iru, çirkaûe tie estas densa arbetaro … — ridis Mer-
genj.
—Eble ankaû vi iros, Mergenj? — demandis naive Fluo. —
Laboro sufiços por çiuj … trançi vergaîon, porti stangojn kaj
bastonojn, dispecigi brançetojn. Ankaû Biter ̨ajon ni prenos
kun ni, por ke ÿi bruligu fajron. Sed vi devas prepari por ÿi
çemizeton, por ke la kuloj ne piku ÿin tro dolore …
—Bela plano! — murmuris Mergenj. — Sed kiu restos hej-
me por flegi Kutuja ̨siton!?
—Mi bezonas neniun … — ek ̧emis la maljunulino. — Pli
bone estos, se vi kolektos nutraîon … Vi preparu matene iom
da man ̧aîo kaj lasu al mi … Starigu proksime de mi akvon …
Kaj iru!…
—Vi do iros? Vi estas forta! — diris flate Fluo al Mergenj.
—Mi pripensos! — respondis la virino enpensi ̧inta kaj
malgaja. En la sekvinta tago çe la matenman ̧o ÿi diris kun
delikata rideto:
—Jen kion ni faros: vi Fluo kun Anka kaj Biter ̨aj iros bari
la rivereton, mi kun Gregorio detranços vergaîon, alportos en
la jurton kaj komencos plekti korbojn fiÿkaptilajn, Ni ja ne
posedas ilin; kiamaniere ni kaptos fiÿojn?…
—Vi estas prava. Sed ni povas plekti vespere. Por du viroj
bagatelo estas fari du korbojn.
Gregorio ankaû insistis, ke Li iros al la rivereto.
—Mi preparos lignajn najlojn, se mi ne povos stari sur la
ponteto.
Mergenj nenion diris; si îetis la kuleron kaj iris en la an-
gulon. Ÿi ne iris kun ili kaj neniu kura ̧is plu ÿin inviti.
—Çu vi vidis? Li timis! — murmuretis Fluo kun rideto, pal-
47e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
pebrumis kaj montris Gregorion, kiu iris antaûe kun hakilo
sur la ÿultro.
—Li timis!… Mi vin certigas!… Ho, li scias, ke por la virinoj
mi estas vera Tataro …
—Sensencaîo! — ridis Anka, ru ̧i ̧inta kaj feliça.
Ili iris tra marçoj, tra vergaîoj ankoraû senfoliaj, sed jam
kovritaj de ar ̧entaj floroj. Biter ̨aj iris malantaûe kaj kantis
kiel birdeto; çe çiu marçaîo ÿi rigardis sin en la akvo por re-
vidi la malpuran çifonon, kiun Anka donis al ÿi anstataû çe-
mizo. La anasoj, kiuj jam kuni ̧is pare, flugis de iliaj piedoj; la
blankaj, jam grizi ̧antaj perdrikoj levi ̧is kun krio de la arbe-
toj, kie ili man ̧is la junajn bur ̧onojn, kaj sidi ̧is sur la suproj
de la altaj larikoj. La varma vento blovis iliajn viza ̧ojn, pelis
sur la çielo blankajn nubojn, skuis la arbojn kaj forpelis la
kulojn. La flavi ̧intaj, maljunaj kanejoj murmuretis sub ̧ia
blovo, kvazaû plendante, ke ili ne povas fari ̧i ree verdaj, ke
baldaû ilin sufokos la junaj, de malsupre kreskantaj genera-
cioj.
Pala kaj travidebla verdaîo, kiel nebulo, ora de la suno, çir-
kaûis la arbetojn kaj arbojn, pendis super la tero, rebrilis kun
la çiela bluaîo en la pura rivero, kiu rapidis en sia kurba kuÿu-
jo el lago en lagon.
La lepruloj haltis çe la bordo, kie dika, nigra stango elsta-
ris el la akvo, tremis pro la fluo kaj strange rebrilis en la tra-
videbla profundegaîo. La amase na ̧antaj fiÿoj zorge evitis ̧in
kaj tuj forkuris, kiam ̧ia ombro falis sur iliajn dorsojn.
—Tie çi ni baros, tie çi estas malplej lar ̧e kaj malplej pro-
funde.
Biter ̨aj ekbruligis la fajron, la viroj dehakis arbojn kaj tre-
nis ilin al la bordo, Ili konstruis malgrandan floseton kaj en-
48e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
batis la unuan stangon. Poste ili metis sur la stangon ponte-
ton kaj enbatis la duan; tiamaniere paÿo post paÿo ili celis al
la mezo de la rivero. Anka rigardis kun timo, kiel la malfor-
laj pontetoj balanci ̧as sub ili, kiel la fluo elÿiras el iliaj manoj
la trabojn kaj turnas ilin, kiel ̧i minacas çiumomente deîeti
en la akvon la homojn kaj ilian konstruaîon. La malfortaj ni-
graj trabaîoj rebrilis en la travidebla akvo kiel aranea reto, sur
kiu rampis mallertaj, duone nudaj homaj figuroj.
—Pro Dio!… vi ne falu en akvon! — murmuretis Anka.
—Ne babilu! Ne timigu nin!… Ni pene staras! — ÿercis
Fluo, batante fortege novan stangon per la hakilo. Gregorio
tenis ̧in per ambaû manoj. La rivero siblis pro doloro kaj
pasis preter la baro.
̄is la vespero ili atingis apenaû la mezon de la rivero, Ili
revenis lacaj hejmen. Sed jam de malproksime ili rimarkis, ke
fumo ne levi ̧as el la kamentubo, ke ne estas lumo en la fe-
nestroj.
—Eç vesperman ̧on ÿi ne kuiris por ni, la malbenita hom-
man ̧antino! — koleris Fluo.
En la malluma jurto estis tute silente. Kutuja ̨sit veki ̧is,
kiam ili jam estis ekbruligintaj la fajron.
—Mi ekdormis de malsato … — senkulpigis sin la maljunu-
lino. — Mergenj prenis la man ̧aîon. Ÿi prenis ankaû nian plej
bonan kaldronon, hakilon, trançilon, ÿi ligis çion kune kaj
foriris. Mi demandis ÿin, kien ÿi iras kaj kiam ÿi revenos, Ÿi
respondis nenion … nenion, kvazaû mi estus hundo, ne ho-
mo … Mi parolas al ÿi … kaj ÿi prenis nian plej bonan kaldro-
non, trançilon, hakilon … — ripetis la mal ̧oji ̧inta Kutuja ̨sit.
—Ÿi prenis la trançilon, hakilon, kaldronon- balbutis Fluo,
serçante en la anguloj de la jurto. — Ÿi prenis ankaû mian
49e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
reton, la plej bonan reton … Oni devas gardi la boaton, por
ke ÿi ne ÿtelu ̧in …
Li elsaltis el la jurto, kaj post li la aliaj.
—La pesto ÿin!… Ÿi ÿtelis! Ÿi lasis nin kvazaû sen manoj.
Kion ni faros sen boato … — kriis Fluo. — Morgaû ni ne ha-
vos plu man ̧aîon.
Li volis tuj konstrui floson kaj veturi por repreni la retojn,
metitajn en la lago, sed Gregorio detenis lin.
—Sendube ÿi jam ÿtelis ilin! Vane estos! Vi ja vidas, ke ÿi
estas diablino … La pesto ÿin!…
—Eble pli bone estas por ni, ke ÿi foriris … Pli trankvile
estos … Eble oni sendos al ni la bovinojn … La kompatema
Dio ne forlasos nin! — konsolis ilin Anka.
—Nenion oni sendos al ni … Sen retoj … sen boato, kion ni
faros, malfeliçuloj? — plendis Fluo.
—Pli bone estos, pli trankvile ol antaûe … Dio helpos nin,
morgaû ni trabaros la rivereton … — ripetis Anka.
—Baldaû la kuloj aperos, kaj ni ne havas provizojn!
—Ÿi prenis la plej bonan kaldronon, hakilon, trançilon, ÿi
ligis çion kune … Mi diras al ÿi: restu — rakontis dekafoje Ku-
tuja ̨sit.
Biter ̨aj serçis en çiuj anguloj kiel muso. Eble Mergenj,
pensis la knabino, lasis la ÿtelitan çemizon.
50e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
VI
N
okte, kiam la suno ne varmigas, kaj la nuboj sur la çie-
lo ne malhelpas la vapori ̧on, la elspiraîo de la lagoj,
tuÿinte la lastajn glaciojn, falas sur la landon, densi ̧as kaj
kovras la çirkaûaîon per ne ̧a nebulo. ̄ia bukloriça supraîo
similas vilan ÿafidfelon. Tra la blanka kovrilo briletas la mallu-
maj makuloj de la montetoj, promontoroj, kaj terkoloj. La ni-
graj pintoj de la arboj elstaras super la nebulo kiel strangaj
aeraj insuloj. Çio estas blanka kaj silenta kiel vintre, sed sam-
tempe varma kaj movi ̧ema. Jen duone degelinta glacio per-
das la ekvilibron kaj falas en la akvon; ̧ia rando disÿiras la ne-
bulon, kaj la ar ̧ente nigraj ondoj de la lago ekbrilas tra la fen-
do. Jen vico da anasoj brue kaj gaje na ̧as, serçante nutraîon;
neniu dan ̧ero minacas ilin sub la nebula kovrilo. Silente es-
tas en la aero. La agloj, vulturoj kaj mevoj dormetas en siaj
kaÿejoj, kovritaj de la perla roso. Sur la pala çielo la steloj pale
briletas. La çielru ̧o aperas kaj komencas kolorigi la nebulojn;
̧i grandi ̧as, fari ̧as pli potenca, disvasti ̧as pli kaj pli mal-
proksime, la fajra brilo kovras la tutan horizonton. Fine de tie,
kie la levi ̧anta suno sin kaÿas, elsaltas grandega ora radio. La
steloj estingi ̧as. Facila venteto pelas la nebulon. Al la unua
radio ali ̧as dua, tria … tutaj garboj da rapidaj, oraj, blindi-
gantaj radioj. La nebuloj maldensi ̧as, brilas la lagoj, iliaj ver-
daj bordoj gaje ridetas. La birdaj ̨oroj komencas laûte kan-
ti. La vento dispelas la glaciojn sur la lago; ili puÿas unu la
51e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
alian, brilante en la suno. Kaj tiamaniere çiutage ̧is la glacio
degelos.
Ordinare la lo ̧antoj de la jurto ne eliradis eksteren dum
nebula vetero, çar la malseka aero duobligis iliajn dolorojn.
Sed çifoje la scivolo venkis kaj Fluo iris antaû la levi ̧o de la
suno por rigardi la fiÿkaptilan korbon, kiun li metis hieraû.
Biter ̨aj, kiel ordinare, sekvis lin. Ankoraû ne tute veki ̧inte
kaj parolante malmulte ili rampis en la nebuloj laû la mal-
novaj postesignoj. Malfortaj voçoj de la veki ̧anta tago flugis
al ili de la lagoj kaj de la tajgo.
—Mia Fluo, se ni kaptos tiom da fiÿoj, ke ni ne povos por-
ti ilin? Kion ni faros? — murmuretis mallaûte Biter ̨aj, tre-
mante pro malvarmo.
—Ne diru tion! Neniu fiÿkaptisto tion dirus!… Ne timu; ne-
nion ni restigos, se Dio donos al ni riçan akiron.
—Terura estas la nebulo … Ÿajnas çiam, ke iu tie staras …
Fluo, efektive iu staras … Mia ar ̧enta, mia bona, donu la ma-
non, donu almenaû unu fingron … Mi timas …
Fluo bonkore etendis malantaûe la manon kaj donis al ÿi
unu fingron; ili povis paÿi nur unu post la alia, çar la vojeto
estis mallar ̧a.
—Fluo, çu neniu tie staras?
—Neniu.
—Sed iu iras … Çu vi aûdas la krakadon? Ho Dio, kiel li ri-
das … Certe li estas la diablo mem!
—Silentu, tio estas kolimbo, kiu ridegas!
Ili estis jam proksime de la rivereto. La monotona bruo de
la akvo scigis ilin pri ̧i. Subite Fluo haltis kaj atente aûskul-
tis, Biter ̨aj kvazaû alglui ̧is al lia piedo.
—Nun, çu vi aûdas?
52e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Efektive iu iras sur nia baro … La stangoj krakas en la
pontetoj … — murmuretis li.
La knabino genufleksis pro teruro. La Jakuto atente rigar-
dis la blankajn vaporaîojn. Post momento li komencis reko-
ni la mallumajn konturojn de la arboj, klini ̧intaj super la
blanka profundegaîo.
—La rivereto! — diris li.
La nebulo tie çi sençese tremis, iris antaûen kaj malantaû-
en, levi ̧is aû falis çifita. en la rivereton. Nun Fluo jam povis
vidi la stangojn de la baro, la ponteton, kaj sur ̧i malluman,
grandan, malklaran figuron, klini ̧antan al la akvo … Sam-
tempe li aûdis plaûdon, krakon kaj laûtan ̧emon.
—Urso! — murmuretis la terurita Jakuto, Biter ̨aj ektremis.
—Silentu! Ne kriu!… ̄i man ̧os nin ambaû.
En la komenco ili rampis malrapide kaj singarde, poste ili
kuris kiel sago.
—Ni rapidu, ̧is la nebulo malaperos … Kuru Biter ̨aj!… —
kriis li al la knabino.
—Urso — balbutis li, îetante sin en la jurton. — Lerte ni
forkuris!… Mi ne sciis, ke mi havas ankoraû tiel bonajn pie-
dojn!…
—Kie estas la urso?
— ̄i ÿtelas fiÿojn el nia korbo. ̄i staras granda kiel nubo,
kaj mastrumas sur la ponteto … Se ̧i renversos la stangojn,
kion ni faros?
—Tio estas indiferenta! Nun, kiam ̧i trovis la baron … Va-
na estis nia laboro! — plendis Fluo.
—Vana estis nia laboro!… — ripetis malgaje Anka kaj Ku-
tuja ̨sit.
—Nun ̧i staros garde sur la baro … Eble ̧i venos eç en la
53e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
provizejon! Nun ili estas malsataj, ne estas beroj kaj radikoj
… la junaj anasidoj, perdrikidoj kaj leporidoj estas ankoraû
malgrandaj … Kiam ̧i trovis niajn fiÿojn, ̧i ilin ne lasos
plu……
Timigitaj ili sidis en la jurto, bruligante fajron. Biter ̨aj ofte
iris antaû la sojlon kaj revenis, ̧oje murmuretante:
— ̄i ne iras, mi aûdas nenion …
—Eble ̧i man ̧is Mergenjon … — ̧emis Kutuja ̨sit.
—Facile estas por urso man ̧i izolan virinon …
—Kial ÿi forkuris? — indignis Fluo. — Tamen estas doma ̧e,
çar ÿi estis bona laborantino.
—Kion ̧i faros al ÿi? Nokte ÿi bruligas fajron, tage ̧i ne
venos. Mergenj havas la boaton, retojn … tio estas tute alia
afero …
—Se ni havus boaton, ni ankaû povus veturi tien rigardi de
malproksime. Kvankam ̧i na ̧as, tamen oni povas forkuri,
Gregorio, ni faru tunguzan boaton el betula ÿelo!
—Kie vi trovos tiom da ÿelo?… Pli bone estus, se Anka irus
al la princo por çion rakonti … Ÿi povus scii ̧i ankaû pri la bo-
vinoj, oni ja ne mortigos ÿin … kaj tie çi ni çiuj pereos …
Anka silentis timigita kaj malgaja.
En la sekvinta tago la malsato komencis forte turmenti ilin;
malgraû la timo Fluo kaj Gregorio iris serçi nutraîon.
—Jen kie lokis sin la homman ̧antino … sur la insulo — di-
ris Fluo, montrante la Grandan lagon.
Gregorio ne tuj la espondis; li rigardis longe kaj atente la
verdan arbaran kronon, kiu kuÿis izola sur la bluaj akvaj vas-
taîoj, oritaj de la suno. Granda fumo pendis super la arbaj
pintoj. Fluo bone divenis, ke tie estas la kaÿejo de Mergenj.
—Ÿi vidas de tie çion, kiel sur la manplato. Kvankam ÿi
54e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
estas proksime de ni, ni ne povas ÿin atingi. Sed ne ̧oju!…
Baldaû mi faros boaton kaj reprenos miajn retojn … Mi tro-
vos ilin kaj reprenos … — minacis Fluo.
—Jes, tio estas ÿia kaÿejo! — konsentis Gregorio. Ÿi bone ̧in
elektis, la kuloj ne turmentos ÿin. Ÿi restu tie! Ni ricevos la
bovinojn … Anka iros. Ÿi nepre devas iri. Ni falços la herbe-
jon … Çu ne pli bone ni vivas nun, pace kaj trankvile? Antaûe
ni çiam devis timi … Mi ne amas la malpacon de la virinoj …
Ÿi restu sur la insulo!
Ili revenis kun bona akiro; ili trovis kelke da anasaj nestoj:
la ovoj enhavis jam embriojn, sed çu tio çi ne estas man ̧aîo?
Kura ̧i ̧intaj ili iris en la sekvinta tago al la baro. Fluo sen-
çese kriis kaj tamburis sur malnova pato; Gregorio ankaû kriis
kaj svingis brulantan torçon. Fluo antaûiris; çiufoje, kiam li
rerigardis la kunulon, Gregorio turnis flanken la okulojn kaj
kaÿis la pali ̧intan viza ̧on.
—Konfesu, vi forlasos min, kiam ̧i elsaltos? — demandis
fine Fluo.
—Tio estas ebla, — konfesis Gregorio. — Mia koro batas
pro timo.
—La urso man ̧os min, çar mi ne povas rapide kuri, miaj
piedoj ne taûgas plu por tio çi. Ni ne iru tien, ni ekbruligu la
arbaron …
Ili provis fari tion, sed la malsekaj herboj ne bruli ̧is.
—Estu la volo de Dio; — kura ̧e decidis Fluo, svingis la ma-
non kaj bruante iris antaûen.
Çe la rivereto estis tute trankvile. La suno oris la verdetan,
rapide fluantan akvon; la salikoj kaj la malgrandegulaj alnoj
rebrilis en ̧i, klini ̧ante de la bordoj; la nigra reto de la pon-
55e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
tetoj îetis de supre movi ̧emajn ombrojn, kaj la ÿaûmo de la
fluo çirkaûis la stangojn.
La Jakutoj atente aûskultis, çu ie bruas, poste ili ekbruligis
fajron. Ili tuj rimarkis, ke la baro estas detruita, ke la korbo
malaperis.
—La malbenita homman ̧antino! Rigardu, ÿi çion tratran-
çis!… Kion ÿi volas? — kriis Fluo, kiu aliris la unua al la pon-
tetoj.
—Kial vi diris, ke tio estas urso? Kion vi babilis?… Pro vi ni
çiuj malsatis! — koleris Gregorio.
Fluo gratis sin post la orelo.
— ̄i estis nigra … Mi neniam plu iros en la nebulo! — mur-
muretis li. — Jen estas la korbo! ̄i kroçi ̧is al la kanoj … La
hominan ̧antino îetis ̧in trans la baron. Ÿi eç ne prenis la
fiÿojn. Ili putri ̧as en la korbo.. La inferanino! Kion ÿi volas?
Sed ÿi ne povis rompi la baron. Ÿi eltiris nur unu stangon …
Mi timigis ÿin!…
—Sendube! — mokis lin Gregorio. — Vi îetus ÿin en la ak-
von, kiel ÿi nian korbon, vi ne kompatus ÿin …
—Kiu povas scii! Eble mi pripensus … Çevalo virino! En çiu
okazo mi starus sur la bordo kaj krius!… — konfesis Fluo, kiu
ree fari ̧is gaja.
Ili eltiris la korbon el la akvo kaj rebonigis la baron.
Poste ili kuÿi ̧is çe la fajro, atendante akiron.
—La virinoj similas la vortojn de enigmo! — ̧emis Fluo. —
Neniu scias, kion ili volas, Sed ne pro mi ÿi ven ̧as sin kaj
malbonigas la baron; pri tio mi estas certa!
Gregorio malgaji ̧is.
Kiam ili kaptis kelke da fiÿoj, ili decidis, ke Fluo portos ilin
56e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
hejmen kaj sendos Ankan kun la litaîo, çar Gregorio intencis
stari garde çe la baro la tutan nokton.
57e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
VII
L
a çielo estis malluma, kvankam la nuboj ne kovris ̧in. La
pali ̧inta, flavru ̧a suno staris malalte super la akvoj. En
̧ia malklara lumo la grizaj ondoj, mallaûte plaûdantaj çe la
bordoj, brilis kiel rusti ̧inta kupro. La diverstona bruo de la
lagoj, kuni ̧inta kun la delikata murmureto de la herboj kaj
arboj, flugis super la dormiganta tero. La vento pelis la pezan
kaj varman aeron. La fajro apenaû bruletis kaj blua fumo su-
preniris de ̧i. La kuloj flugis preter la fumo kaj flamo super
la kapoj de Gregorio kaj Anka, kiuj sidis çe la fajrujo proksi-
me unu de la alia.
—Mi nepre devos iri al la princo, al la Jakutoj; mi tion sci-
as, sed mi timas … mi timas. Mi memoras … mi estis knabi-
neto, kiam foje leprulo venis al ni kaj volis perforte eniri en
la jurton, kaj la patro elpuÿis lin per forkego …
—Ne eniru en la jurton, kriu de malproksime … Eble oni
donos ion al vi … Oni devas doni. Restis ja nia havo!
—Jes, ̧i restis … — ek ̧emis la virino. — Nia bovino havas
sendube belan idon. … Senkonscienca estas Pjotruçan …
—Por kio paroli pri la konscienco? Kiam la homoj ne vidas
̧in, ili çiam pensas, ke vi vivas pli feliçe, ol ili …
—Gregorio, ankaû mi ne sciis, ke tiel mal ̧oje estas çi tie …
—Vi do bedaûras?
Anka silentis.
—Ne … Por kio bedaûri, se oni ne povas tion ÿan ̧i? Se la
58e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
inferanino nur lasus nin trankvilaj … Eble Dio sendos al ni in-
fanon … Ni edukos ̧in, ̧i nin zorgos, kiam ni maljuni ̧os …
Eble mi restos sana, eble niaj idoj ankaû kreskos sanaj … La
”terura Sinjorino” estas kaprica, ÿi ofte lasas la proksimajn,
kaj prenas la malprolksimajn. Tiam eble ̧ojaj ridoj eksonos
çi tie, kie nun oni aûdas nur ̧emojn … La jurtoj pleni ̧os, oni
konstruos novajn domojn kaj nova gento aperos … Eç se ili
mortus kiel ni, ili vivus iom … La maljuneco ne estas dolça eç
tie, en la mondo. La maljunuloj çie malsanas, la junuloj çie
̧uas la vivon … Mi tre dezirushavi infanojn, Gregorio.
—Por kio infanoj? Brutaron ni bezonas, sen ̧i ni ne povas
vivi. La fiÿoj ne sufiças; por la laborado kaj çasado ni bezonas
sanon kaj fortojn … Se ni almenaû pace vivus …
—Kion ÿi volas?… Kion celas la inferanino?
Anka turnis sin subite, çar Gregorio atente rigardis per
strangaj okuloj la rivereton. En la sanga brilo de la subiranta
suno Mergenj staris en sia boato. La fluo portis ÿin al la baro;
ÿi remis per longa ilo kaj rigardis ambaû bordojn kiel akcipi-
tro. Ÿi rimarkis ilin, ekkriis, sidi ̧is kaj turnis la boaton. Pos-
te ÿi rapidis al la lago. Ÿi rerigardis de malproksime kaj mina-
cis al ili per la pugno.
—La diablino! Kion ÿi volas? — diris Gregorio, — Sed nun
ÿi ne venos plu … Oni povas dormi! Çu vi iros hejmen, Anka,
aû restos çi tie? Nokte estos malvarme.
—Mi restos … — diris Anka post momento. — Se vi perme-
sos, mi restos.
La fiÿkapto estis tre sukcesa. Ili kaptis precipe grandegajn,
verdetajn ezokojn kun ru ̧aj vostoj kaj brankoj. La tutan ta-
gon la lo ̧antoj de la jurto purigis kaj lavis la fiÿojn, kiujn ili
intencis fumaîi. Eç Kutuja ̨sit alrampis el la jurto; ÿi sidis çe
59e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
la fajro kaj kun Biter ̨aj vete rostis sur la karboj la grasajn
ezokajn internaîojn. Oni permesis tion, çar oni havis tro mul-
te da ili. Vespere la virinoj kaj Gregorio portis la akiron hej-
men, çar tie pli facile estis kaÿi la fiÿojn dum la pluvo. Fluo
restis por gardi la baron.
Mergenj ne venis plu. Oni vidis ÿin nur kelke da fojoj de
malproksime sur la lago kiel punkteton.
Kelke da tagoj pasis. La kvanto da fiÿoj ne plimalgrandi ̧is,
sed la kuloj aperis amase. Restadi sur la kota bordo de la ri-
vereto estis vera turmento. Precipe en silentaj, nubaj tagoj la
kuloj sufokis la fiÿkaptantojn. Ili atakis la okulojn, penetris en
la nazon, ne permesis malfermi la buÿon. La korpo ÿvelis pro
ilia pikado kaj kovri ̧is per vundoj. La lepruloj ne staris plu
garde çe la rivereto …
—Ÿi ne venos … Ÿi mem ne scias, kie kaÿi sin kontraû la
kuloj … — ili diris pri Mergenj.
Çiutage unu el la viroj iris al la baro kaj revenis kun korbo
plena de fiÿoj. Biter ̨aj çiam atendis lin, starante sur la plata
tegmento de la jurto.
Li venas, li venas!
Sur la dorso li havas korbon.
La korbo estas plena de fiÿoj …
kantis ÿi per sia delikata voço … Sed foje ÿi subite interrom-
pis la kanton kaj enkuris en la jurton, malfacile spirante:
—Li ne venas …
—Kion vi diras? Ni ja aûdas liajn paÿojn sur la vojeto!
—Mergenj … — balbutis la pali ̧inta knabino.
Çiuj îetis sin al la pordo. Gregorio Prenis hakilon. Sed sur
la vojeto krom Fluo neniu estis; li iris rapide, kolere svingis la
60e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
manojn, sed sen ia dubo tio estis li, ne la diablino. Sed kial
Biter ̨aj vidis ÿin? Çu Mergenj sorçe malaperis?
—Çu tio estas vi, Fluo?
—Jes! Kial vi demandas?… La malbenita virino ree eltiris
unu stangon kaj dronigis la korbon … Mi ne povis ̧in trovi …
Çiuj malespere rigardis unuj a aliaj.
—Kaj ÿi ne timas la kulojn?
—Kompreneble ne … Ÿi havas boaton, ÿi pendigas antaû si
kaldronon, en kiu brulas fajro, kaj ÿi veturas en la fumo, kva-
zaû ÿi estus hejme … Sed ni malfeliçuloj … La malbenita kri-
mulino!…
La viroj tuj prenis armaîojn kaj rapidis por kapti la korbon
kaj rebonigi la baron. Tio ne estis facila tasko. Kvankam ili te-
nis en la manoj brulaîojn kaj sençese svingis ilin, la kuloj ilin
çirkaûis kiel densa malluma nubo kaj pikis dolore, penetrante
al ilia korpo eç tra la vestoj. La korbon ili trovis malproksime
de la baro, ̧i alkroçi ̧is en la kanejoj de la rivereto. Ili do devis
reveni por la floso. Fine ili eltiris la korbon kaj metis ̧in en
̧ustan lokon, ÿtopinte la truon en la baro. Gregorio, kiel la
plej forta, restis garde.
Pri dormado oni ne povis eç son ̧i. Li do ekbruligis gran-
dan kronon de fajroj malproksime de la rivereto, sidi ̧is meze
de ili, kuiris la vesperman ̧on kaj kantetis por forpeli la
enuon. Ekstere la amasoj da pikemaj insektoj zumis sençese.
La Jakuto ofte interrompis la kanton kaj aûskultis la monoto-
nan murmuron, kiu kuni ̧is kun la bruo de la rivereto. Krom
tio li nenion aûdis, li do fermetis la okulojn, ru ̧ajn kaj ple-
najn de larmoj pro la fumo, kaj li daûrigis la kanteton, kiu
sonis monotone kiel la akvo bolanta en la kaldrono, Subite
ekkrakis brançeto, rompita per ies piedo. Li malfermis la oku-
61e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
lojn kaj kaptis la trançilon. En la griza krepusko, lumigita de
la briloj de la fajro, Mergenj staris.
—Vi volas mortigi min, Gregorio … Vi jam forgesis, kiel vi
amis kaj karesis min …
—Vi tiam ne estis tia diablino, kia vi nun estas … Kial vi
turmentas nin?…
—Çiam vi estis malsa ̧a, Gregorio … Enlasu min, mi volas,
kiei antaûe, sidi kun vi, man ̧i fiÿon, babili, Vi estas pli forta
ol mi, mi ne havas armaîon … Se vi deziras, mi deîetos la ves-
tojn, por ke vi ne pensu, ke mi ion kaÿas …
Ÿirapide malbutonumis la peltan jakon, deîetis ̧inkaj nuda
klini ̧is al li el la fumo. Gregorio ÿanceli ̧is. Sed ÿi ne atendis
la respondon, transsaltis la fajron kaj sidi ̧is apud li sur la
cerva felo.
—Ree ni estas kune … Çu vi memoras … antaû unu jaro?…
Sed rigardu, Gregorio, kiel dika mi nun estas, kiel ÿveligas
mian korpon la sango …
Ÿi prenis lian manon kaj premis ̧in al sia brusto. — Mi
havas amason da fiÿoj. Mi ÿtelis ankaû la retojn de aliaj … Mi
tute ne intencis malutili vin. Mi nur deziris, ke vi venu, Gre-
gorio … Vivi kun la lepruloj, rigardi iliajn vundojn, aûskulti la
̧emojn, — tio çio tedis min. Gregorio, vi estas ankoraû sana,
via korpo estas pura … Feliçe ni vivus kune, ni konstruus ron-
dan domon, kovritan per tero … Vi ripozus, mi alportus aki-
ron … Mi konas en la çirkaûaîo çiujn lokojn, kie oni kaptas
fiÿojn, ankaû min oni konas tie … la komunumo donos al mi,
kion ajn mi deziros … bovinojn, çion, por ke mi ne venu
plu …
—Ho, ne!… Oni ne donos al vi bovinojn, oni mortigos vin!
62e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
Nenion oni donos al vi, vi ja tie nenion posedas … Via edzo
prenis çion kaj transmigris en la gubernion …
—Eç sen bovinoj ni vivos feliçe!… Kiam mi vin posedos, mi
trovos çion … Mi faros por vi multekostajn peltojn; mi kap-
tos vulpojn, leporojn, lupojn kaj sova ̧ajn cervojn … Mi me-
tos kaptilojn, mempafilojn. Çiutage vi man ̧os viandon, plej
bonan grason, bongustajn fiÿojn. Mi estos bona, tiel bona kaj
dolça, kiel la beroj post la aûtunaj frostoj … Mi estas malbo-
na, çar mi posedas neniun … Kiam mi iras en la mondo kaj
vidas la homojn, kiuj ripozas trankvile, ridas, man ̧as ̧is sate,
havas infanojn kaj brutaron, tia enuo suças mian animon, ke
mi nepre devas ion detrui, rompi … Ili ankaû sciu, kio estas
larmoj! sed por vi mi estos dolça, kvieta …
Ÿi premi ̧is karese al li pli kaj pli forte, varmigis lin per siaj
nudaj brakoj.
—Vi ja havis infanon. Kion vi faris? Kie ̧i estas! — deman-
dis la viro per raûka voço. Ÿi ektremis kaj levi ̧is.
—Dio estas atestanto, ke ̧i mortis mem! — ekkriis ÿi. — Jen
kia vi estas! Tiam vi eç çifonon ne alportis al mi! Vi ne estis
scivola, vi ne volis vidi la infanon, vian propran sangon, kaj
nun … Almenaû ÿajnigu nenion! Vi sati ̧is per mia korpo …
La juna edzino delogas vian animon, çar ÿi estas juna, freÿa!
Ne ÿajnigu bonkorecon … Çu vi iam portis al mi akvon, kiam
nokte la soifo turmentis min? Çu vi iam faris ion propravole?
Çiam oni devas krii: Gregorio iru, Gregoriu faru … Gregorio,
tio estas via laboro … Vi estas kvazaû peco da glacio … Mi de-
vis ami vin tian, kia vi estas, çar mi havis neniun alian, sed
Anka … malsa ̧a Anka.
Ÿia viza ̧o fari ̧is terura, la okuloj brilis kiel serpenta skva-
63e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
mo, la lipoj tremis, malkovrante blankajn, akrajn dentojn.
Gregorio etendis antaû si la manojn:
—Iru, iru for … Vi iam mortigos kaj man ̧os plena ̧an ho-
mon …
Ÿi desaltis de li kaj faligis la kaldronon per piedbato.
—Putru, malbenita putrulo! Morgaû komencu! Vi çiuj me-
moru, ke nun mi ne indulgos vin … Kiam vi ne ekzistos plu,
mi kaptos por mi knabeton … mi lin ÿtelos! Mi estas ankoraû
juna … mi lin edukos por mi … Vi pensas, abomena kadavro,
ke vi estas trezoro! Çar frenezulino, kiun neniu volis havi,
alkuris al li, li imagis, ke li taûgas por io! Putru … pereu! Mi
pereigos vin çiujn, por ke via malbeno malaperu kun vi …
Tiam mi iros malproksimen … Neniu devigos min vivi en ve-
nenita loko! La malsato tordu viajn internaîojn, vi man ̧u la
putran viandon de Kutuja ̨sit kiel buteron, vi leku ÿiajn mal-
junajn ostojn kiel sukeron kaj çesu ofendi aliajn malfeliçu-
lojn! …
Gregorio desaltis de la litaîo, çar en la okuloj de Mergenj
terura fajro ekbrilis; li surpaÿis la hakilon, kuÿantan apud la
litaîo, kaj eltiris sian trançilon. La virino saltis trans la fajron.
—Vi timas — ridis ÿi. — Vi timas … Ho fabela heroo, kiun
virino povas kovri per kulerego …
Ÿi îetis sur lin brulaîon kaj malaperis. Gregorio aûskultis
atente, çu ÿi iris al la baro; li eç prenis brulaîon kaj forpelan-
te per ̧i la kulojn, rapidis al la rivero. La fluanta rubando de
la akvo murmuretis mallaûte; la herboj kaj arboj klini ̧intaj al
̧i rebrilis en la pura supraîo. Sur la lago super la blanka ne-
bula muslino ÿanceli ̧is la kapo kaj la brakoj de Mergenj, kiu
rapide remis, kaj malsupre glitis la longa makulo de la boa-
to. Fine çio malaperis en la griza nokta krepusko.
64e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Dio gardu min kontraû çi tiu virino … Vera viro-virino!
Kion mi faros nun? Ÿi disverÿis mian vesperman ̧on, kaj tro
frue estas eltiri la korbon … La tondro ÿin … Ÿi diris, ke mi ti-
mas. Ÿi estas prava … Se mi kisus ÿin, ÿi demordus mian bu-
ÿon … Çu oni povas scii, kion ÿi celas? Ÿi venis por peti, kaj
poste ÿi disverÿis mian man ̧aîon! — murmuretis Gregorio,
penante savi el la fajro pecetojn da kuirita fiÿo.
65e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
VIII
P
ost kelke da tagoj la unua granda vundo aperis sur la
mano de Gregorio.
—Kial tiel frue? Tia truo! La sorçistino kaûzis tion!… An-
koraû nun mi sentas ÿian rigardon! La doloro komenci ̧is tie,
kie ÿi apogis la kapon … Ho, mi malfeliçulo!
Li kuÿi ̧is, ̧emis kaj volis fari nenion.
—Gregorio, ne permesu, ke ̧i per unu fojo faligu vin! Ne
cedu! Miaj piedoj ja ankaû ne estas sanaj … Ni pereos, se ni
çiuj kuÿi ̧os! Mergenj ree ÿtelis niajn fiÿojn. Kion ni faros? —
admonis lin Fluo.
—Tio estas indiferenta por mi! Vi estas kulpaj pri çio …
Dume Mergenj, ne vidante plu Gregorion, vagis pli kaj pli
kura ̧e çirkaû la jurto. Iafoje eç ÿajnis, ke ÿi eniros. Foje ÿi ren-
kontis en la arbaro Biter ̨ajon, kiu kolektis brançaîon.
—Kiel fartas Gregorio?… Kial li ne eliras? Kio okazis çe vi.
La knabino pali ̧is, rigidi ̧is kiel peceto de glacio kaj neni-
on parolante, rigardis la homman ̧antinon per lar ̧e malfer-
mitaj okuloj.
—Kial vi ne respondas, diabla ido!… Mi ja ne man ̧os vin!
— kriis Mergenj; poste ÿi kraçis, svingis la manon kaj saltis en
la arbetaîon.
—Ÿi diris, ke ÿi ankoraû ne man ̧os min … Verÿajne ÿi fa-
ros tion vintre … — konfesis la knabineto al Fluo, rakontan-
te al li pri la renkonto.
66e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Donu Dio, ke la aliaj ne estu devigitaj nun tion fari. Vere
mi ne scias, kion ni man ̧os aûtune; neniu zorgas pri tio; ni
jam komencis man ̧i la sekigitajn fiÿojn … Vi Anka devus iri
al la komunumo kaj repreni vian havon. Ili ne povas ne doni
… Vi havis dek brutojn, ili devas redoni almenaû kelke da
ili …
—Çu eble estas nun iri? La kuloj sufokos min!
—La kuloj? Çiu ja scias, ke antaû la festo de Petro kaj Paûlo
ili perdas la pikilojn … Ili pli multe zumas ol pikas. Vere la
vojo estas longa, sed kiam ventas, oni povas iri sendan ̧ere …
—Mi pripensos … Nun ni havas ankoraû man ̧aîon … Eble
la komunumo mem sendos la bovinon … Mi ja diris al ili, ke
mi postulas mian propraîon — diris Anka.
—Lasu ÿin trankvila … Kiam estos necese, ÿi iros. Ÿi ne es-
tas elturni ̧ema! Nun la kuloj sufokus ÿin … defendis Grego-
rio sian edzinon. — Gardu la baron, Fluo, anstataû babili, eble
al vi sukcesos preni la fiÿojn pli frue ol Mergenj.
—Kia sa ̧ulo!… Kial vi mem ne iras tien?…
—Aûskultu, Fluo … Kion vi povas perdi? Nenion! Ÿi ja tute
saturis vin. Mi havas nur unu malgrandan vundeton, eble la
mano ankoraû resani ̧os. Sed mi devas min gardi, por ke la
homman ̧antino ne rigardu min per siaj sorçaj okuloj … kom-
patu min …
—Kompreneble!… Çiu preferas kuÿi sur la lito … — mur-
muris Fluo, sed malgraû çi tio li iris al la rivereto kaj ofte si-
dis tie tutan tagon por ne lasi la akiron al Mergenj kaj pli frue
preni ̧in. Foje li revenis tre ekscitita:
—Ÿi ÿtelis, malgraû mia çeesto ÿi ÿtelis … Ÿi venis rekte al
la baro, suriris la ponteton, malligis la korbon … Mi kriis, mi
67e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
îetis bastonojn … ”Çesigu tion”, ÿi ridis, ”alie mi malsupreni-
ros kaj batos vin!…”
—Kaj vi?
—Mi provis hontigi ÿin, sed çu ÿi havas konsciencon! Ÿi
remetis la korbon. ” ̄i estas mia”, ÿi diris, ”se vi vagos çi tie,
mi vin kaptos kaj derompos al vi la piedojn!… Miajn malsa-
najn piedojn! — kriis kolere Fluo.
—Ne, sola, mi ne iros plu!… Se Gregorio ne volas, Anka de-
vas iri kun mi.
La Jakuto levi ̧is sur la lito kaj rigardis lin suspekte.
—Se ÿi deziras, ÿi iru. Mi estas malsana, — diris li, ÿajni-
gante indiferentecon.
—Mi preferas iri al la komunumo. Mi iros, kiam la vento
komenci ̧os … — rapide respondis la juna virino.
—Iru, Anka, iru! — ekkriis Fluo, — petu pri boato, pri re-
toj.
—Rakontu çion al la komunumo. Ili sciu, ke ni pereas, ke
la diablino volas nin mortigi, — ̧emis Kutuja ̨sit.
—Petu ankaû pri la bovinoj, — aldonis Gregorio. Ili ja es-
tas nia propraîo. Diru, ke se oni ne redonos ilin, ni çiuj venos
por ili …
—Kiam ni havos retojn kaj boaton — fanfaronis Fluo — mi
trovos tian kaÿejon, ke eç la diablo ne penetros tien … Mi ve-
tas, ke la inferanino furiozi ̧os, krevos de kolero, sed ÿi kom-
prenos, ke ekzistas homoj pli sa ̧aj ol ÿi … Jes! La viro çiam
estas viro, la virino ne povas lin egali! Tiam ni veturos, kien
ni deziros, ni metos la retojn, kie ni volos …
—Sed mi prenos kun mi Biter ̨ajon — interrompis lin An-
ka. — Mi timas iri sola. Kiam la knabineto estos kun mi, ili
68e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
devos min indulgi … çar kiu rekondukus la infanon … La
kompato moligos iliajn korojn …
—Çu vi iros, Biter ̨aî?
La knabineto kaÿis sin post la kameno kaj ne respondis.
—Vi vidos homojn … infanojn … verajn Jakutojn … eble eç
la princon.
—Vi vidos homoj!… Iru, infano, vi vidos, kiel ni iam vivis …
La mondo estas vasta kaj gaja … Hundoj, çevaloj, bovinoj …
— logis ÿin Kutuja ̨sit.
—Eble oni donacos ion al vi? Eble oni donos kupran rin-
gon, aû çirkaûkolon, aû stanajn orelringojn? Tie, kien vi iras,
riçaj Jakutoj lo ̧as …
—Kiel mi iros tia? — murmuretis la knabineto, montrante
la nudan dorson.
—Iru tia, iru, ili vidos nian mizeron, ili kompatos nin … —
̧emis Kutuja ̨sit.
—Sensencaîo!… La kuloj mortigos ÿin — kriis Fluo. Mi ne
permesas!
—Mi kovros ÿin per mia tuko, kaj tie çe la homoj mi ̧in
demetos, — diris Anka.
Ili decidis, ke Anka kaj Biter ̨aj iros al la princo, kiam ek-
ventos.
La vojo al la princo estis malfacila kaj longa: dudek verstoj
aû eble pli multe tra marçoj, lagoj kaj riveretoj. La trairejojn
Anka tute ne konis. La viroj penis çiamaniere klarigi al ÿi la
direkton de la vojo. Ili desegnis kartojn sur la tero kaj ripetis
centfoje:
—Dekstre lago, maldekstre arbaro … Poste março … Pos-
te: maldekstre lago, dekstre betula arbaro … Vi iros sur la vo-
jeto … Çu vi komprenas …
69e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—La vojo estas rekta kiel sago. Çiam al la okcidento.
—En la komenco dekstre kuÿas lago, poste maldekstre …
Poste vi rampos tra março. ̄i ne estas profunda, vi devos iri
sur la vojo, kie izolaj larikoj staras. Poste vi venos al lago. Tie
vi turnos vin al la oriento kaj iros proksime de la bordo … sin-
garde, çar la lago estas profundega, — klarigis Fluo.
—Dio estas nia espero! — diris Anka.
Blovis facila vento, sed kiam la suno levi ̧is pli alte kaj ko-
mencis varmigi, la vento fari ̧is ventego. De la klara çielo on-
doj de furioza aero falis sur la senmovan teron, sur la ÿanceli-
̧antajn lagojn. Ili tiel forte premegis la malgrandajn akvujojn,
ke la ondoj ebeni ̧is, kvankam pli profunde la akvo tremis kaj
bolis. La pli grandaj akvujoj, kovritaj per grandegaj sulkoj kaj
ondoj, skuataj ̧is la fundo, furiozaj, volis salti trans la bor-
dojn, sed sub la potenca mano de la ventego ili ne povis levi-
̧i, ili do batis la marçan teron, kiel turmentata malliberulo
batas la muron per la kapo. Nur la akvaj grandeguloj, kies
bordoj malaperis en la blua malproksimo, levis alte siajn dor-
sojn kaj respondis la atakon de la aera oceano per surdiganta
kriego. Le senfortaj arbaroj klini ̧is kiel herboj, la herboj ku-
ÿis plate, senmove. La ventego kaptis de la brusto de la lagoj
ÿaûmajn çifonojn, plenmanojn da akva polvo, miksis ilin kaj
pelis antaûen; sur tiu nubo la suno pentris kadukajn çiel-
arkajn figurojn.
La virino kaj infano malfacile rampis tra çi tiuj koloraj fan-
tomoj, kiuj kovris al ili la mondon. Jen lar ̧a rubando de la
çielarko aperis sur la vojo kaj tremis, kvazaû skuata de nevi-
debla mano, jen ÿanceli ̧anta hela makulo kovris arbarojn, ar-
betaîojn kaj lagojn.
70e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
La malvarmo turmentis ilin, la malsekaj vestoj malhelpis la
iradon, sed ili estis kontentaj, çar ili ne timis plu la kulojn.
—Multe da ili pereos dum la ventego … ̄i forblovos ilin en
la akvon, mortbatos en la herboj, — konsolis Anka la malvar-
mi ̧intan knabineton.
— ̄i batu ilin, ̧i batu ilin … Sed nin ̧i indulgu … Anka,
malgraû viatuko malvarme estas al mi.
—Mi havas nenion plu, infano, nenion. Rampu, kiel vi po-
vas! Penu …
Ili preterpasis la lagon, kiu devis kuÿi dekstre, ili trarampis
marçon, sur kiu flavru ̧a musko kreskis, kaj starante sur mon-
teto komencis serçi la lagon, kiu devis esti maldekstre, sed
çirkaû ili tiom da palaj, akvaj speguloj çie ekbrilis, ke la mal-
feliçulinoj ne sciis plu kien iri.
—Mi nenion komprenas, sed neeble estas reveni. Doma ̧e
estas … tiom da vojo … Ne eble estas … la friponino mortigus
nin — murmuretis Anka.
—Ni iru antaûen, malvarmege estas, mi ne povas stari.
—Ni iru, sed kien? Gregorio diris, mi memoras, ke ni devas
iri al la okcidento, tien do …
Ili iris. En la virga tajgo nenie vojo estis. La malsekaj, ver-
daj, flavru ̧aj, blankaj muskoj dispremi ̧is sub iliaj piedoj,
malkovrante la glacii ̧intajn marçojn. Sur la senarbaj lokoj
estis ankoraû pli dan ̧ere, çar tie la marçoj degelis. Anka kaj
Biter ̨aj rampis en la kota akvo, kiu atingis ̧is la genuoj, eç
̧is la zono. Post longa penado ili venis malfrue post la tagme-
zo al grandega lago, kies nigraj, brilaj ondoj bruegis, levi ̧is
alte kaj falis sur la platan bordon … Tiu çi bordo estis ÿlima
kaj maldika kiel fadeno, kaj post ̧i aliaj lagoj kaj lagetoj brue-
gis kaj furiozis. Surdigitaj, lacaj, senfortaj, la voja ̧antinoj de-
71e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
cidis tie çi ripozi kaj varmigi sin, sed sur la mallar ̧a bordo ne
eble estis ekbruligi fajron. Ilidevis iom reiri. Fine post mal-
granda monteto ili kuiris en kruçeto teon, t. e. sova ̧ajn her-
bojn kaj man ̧is iom da fumaîita fiÿo, kiun Anka portis en si-
telo el betula ÿelo. Post la vesperman ̧o ili kura ̧i ̧is kaj eki-
ris sur la maldika tera fadeno inter la ondoj de la furiozantaj
lagoj. ̄i estis la sola vojo al la sudo. La tera rubando fari ̧is
tiel mallar ̧a, ke ili haltis de teruro, antaû ol ili kura ̧is kuri tra
la ÿaûmo, îetata de lago al lago. La grandegaj ondoj saltis mi-
nace kaj oni ne povis scii, kie falos iliaj grizaj piedegoj; Anka
kaj Biter ̨aj timis, ke la potenca elemento dronigos ilin, kaj
kuris rapide kiel timigitaj perdrikoj, premi ̧ante unu al la alia.
—Anka, mi tremas de teruro. Kial vi prenis min?
—Mi mem timas, mia infano, sed tie, post ni, la morto es-
tas … Ni penu atingi antaû la vespero la nigran arbaron, kiun
ni vidas de malproksime.
—Çu lo ̧as tie homoj?
—Mi ne scias. Eble … Mi nenion scias, infano! La koro ba-
tas, saltas en mi … Mi neniam iris sola tiel malproksime. Mi
estis virino, mi estis filino de riçaj gepatroj; hundoj jungitaj al
glitveturilo min veturigis, mi rajdis sur çevaloj …
—Çu ankaû sur bovoj vi rajdis?
—Ankaû sur bovoj, mia filineto.
—Kiam ni havos brutaron, mi ankaû rajdos sur bovoj?
—Vi rajdos, infano, vi rajdos, sed nun iru …
Ÿajnis al ili, ke la arbaro tute ne proksimi ̧as. Ili iris kaj iris,
kaj ̧i la estis same malgranda, same nebula. La monotona
bruego de la lago tute malklarigis iliajn pensojn. Anka volis
sidi ̧i kaj lasi la ondojn superakvi ÿin. Per la senforta pendi ̧o
de la manoj, per la faletanta irado de la infano ÿi divenis, ke
72e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
ankaû Biter ̨aj deziris tion, tiam ÿi premis la dentojn, fermetis
la okulojn kaj iris rapide tra la nudaj marçoj ̧is ia ÿan ̧o, blo-
vo de la vento, izola arbo aû mevo forkuranta de superakvi-
ta sablaîo, rekonsciigis ÿin.
Malsekaj, kovritaj de koto, tute senfortaj, ili fine venis ves-
pere al la arbaro. La vento kvieti ̧is; la malgrandaj lagoj mal-
laûti ̧is, sed la grandegulo, çirkaû kiu ili vagis de la tagmezo,
bruegis kaj batis la bordojn kiel antaûe. Cetere, ankaû ̧i ne
îetis plu en la aeron la malvarman, pluvan polvon.
—Dankon al Dio! Ni ne pereos … Oni ne vidas homojn, sed
eble ni ne pereos — diris Anka. — Rigardu, Biter ̨aj, çu fajro
ie ne brilas … Bone rigardu … Malfermu lar ̧e la okulojn …
—Kion helpos la fajro, oni ja ne enlasos nin … Oni sendos
kontraû ni mordemajn hundojn aû çevalojn, por ke ili dispre-
mu nin per la piedoj.
—Vi estas prava. Mi forgesis. Ni do ekbruligu fajron kaj ni
kuÿi ̧u … Morgaû ree antaûen … Ni ien venos … — Sed ili ne
povis ekbruligi fajron, çar dum la vojo tra la ondoj la meçaîo
malseki ̧is. Ili ripozis iom en la arbaro, premi ̧ante unu al la
alia, man ̧iÿ peceton da fiÿo kaj ekiris antaûen …
Ili iris çe la bordo de la lago-grandegulo. ̄iaj ÿaûmaj on-
doj briletis en la krepusko. Post kelke da horoj de malfacila
vojo ili eksentis sub la piedoj pli firman kaj pli sekan teron.
Anka rimarkis en la arbaro palan rubandon de vojeto. Ili iris
nun unu post la alia. La knabineto tremis çi tie pli forte ol çe
la lago.
—Mi timas la homojn! Anka, permesu al mi teni vian ma-
non … Mi tre timas, kiam mi ne sentas vin …
La vojeto kondukis ilin al nuda monteto, de kies supro oni
vidis la potencan lagon. Sur la monteto jurto staris, de la ka-
73e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
mentubo supreniris fumo, sed en la fenestroj la nokto regis.
La jurto estis malriça, sen provizejo, sen çirkaûbaro. Sur la
deklivo de la palaj bordoj, lavataj de la ondoj, kuÿis boato
renversite.
—Tie çi lo ̧as malriçuloj!… Eble tio estas somerlo ̧ejo? Oni
vidas nek bovinon, nek hundon … Çu ni eniros, aû ne? — me-
ditis Anka.
—Ne, ne!… Ni iru for … — murmuretis Biter ̨aj, tirante
ÿian manon.
Estis tre malvarme. La espero vidi la fajron, sin sekigi, trin-
ki ion varman, venkis ilian timon. Anka faris la signon de la
kruco kaj puÿis la pordon.
—Kiu estas tie? — eksonis voço, kiam la pordo kraketis.
—Ni, homoj, Jakutoj …
—Aaa! — oscedis la demandinto. — Jakutoj? de kie? Vi es-
tas virino, mi aûdas …
—Jes. Ni estas de malproksime, ni erari ̧is …
—Ÿelik, Ÿelik!… Levi ̧u knabo, ekbruligu fajron … Homoj
venis …
Li devis ripeti la ordonon kelkfoje: fine la knabo veki ̧is el
profunda dormo, levi ̧is de la benko kaj îetis lignon sur la
bruletantajn karbojn … Anka ekblovis kaj la hela flamo oris
ÿian viza ̧on kaj la figuron de Biter ̨aj, ÿia sendisi ̧a kunuli-
no.
—De kie vi iras kaj kien? — demandis la maljuna Jakuto, ne
levi ̧ante de la lito.
—Pardonu sinjoro — komencis Anka per tremanta voço. —
En la arbaro estas malvarme kaj mallume … Nia meçaîo mal-
seki ̧is … ni ne povas ekbruligi fajron … Ni timas la sova ̧ajn
bestojn … Ne koleru sinjoro. Ni estas el la malbenita loko, sed
74e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
ni ambaû estas ankoraû sanaj … Ne forpelu nin, aû donu al-
menaû brulaîon al ni.
—Oni ne donas fajron al la vaguloj. Ne tuÿu ̧in … Kiu vi
estas?
—Mi estas Anka, la edzino de Gregorio Kilgas.
—Mi scias, mi aûdis pri vi … Vi iris tien propravole? Kial vi
faris tion, vi ja estis sana?
Anka silentis.
—Kial vi eniris en la jurton … Iru ambaû al la pordo …
—Al la pordo — ripetis aliaj voçoj kaj çiuj lo ̧antoj de la jur-
to eliris el la mallumaj anguloj kaj çirkaûis la fajron. Ili estis
tri: maljunulo, maljunulino kaj knabo. Biter ̨aj rimarkis, ke la
maljuna paro havis ne nur harojn blankajn kiel lakto, sed an-
kaû blankajn okulojn. La knabo havis ankaû blankajn, mal-
klarajn okulojn kaj kiam li iris, li palpis per la manoj çirkaû si.
Maldikaj, nudaj, sulki ̧intaj ili sidis antaû la fajrujo kaj turnis
la viza ̧ojn al la venintoj. Iliaj blankaj okuloj terure brilis çe
la lumo de la fajro. La knabineto apenaû spiris pro timo.
—Vi havas infanon kun vi? — diris la maljunulo.
—Jes, knabineton …
—Çu ÿi estas via?
—Ne! Ÿi tie naski ̧is.
—Çu ÿi estas baptita?
—Ne. Kiu baptus ÿin? Pri ni eç Dio forgesis.
La maljunulo ek ̧emis:
—Malfeliçaj vi estas, sed vi trafis malbone, ni ankaû ne
estas riçaj … Kiel vi venis kaj por kio?
—Ni iras al la princo.
Anka rakontis mallonge pri la celo de la voja ̧o. Ÿi rakon-
75e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
tis pri Mergenj, pri la malsato minacanta ilin, pri Sennazulo
kaj pri la frato, kiuj proprigis al si ÿian havon …
—Mi aûdis pri tio. La princo ordonis, ke ili redonu vian
propraîon, sed via frato ne obeos la komunumon, li estas po-
tenca, riça homo. Çu vi havas vazon por la man ̧aîo? Niajn
vazojn ni ne povas doni al vi çar ni devus poste ilin bruligi, kaj
ni mem havas malmulte da ili. Vi venis tien çi, vi restu. Vi
dormos sur la benko çe la pordo. Vi diras, ke vi estas sanaj?
Kiu povas scii! Vi kuÿi ̧u, morgaû ni verÿos sur la benkon bo-
lantan akvon … La malriçulo egalas la leprulon … Nenio fari-
̧as sen la volo de Dio. Morgaû la knabo montros al vi la vo-
jon …
—Dio donu al vi sanon kaj feliçon — laûte benis lin Anka.
Ili man ̧is avide kaj etendinte sin sur la malmola, sed seka
benko, ili tuj ekdormis, lacaj de la malfacila vojo.
76e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
IX
E
n la sekvinta tago la vento malforti ̧is. La suno gaje ku-
ris sur la sennuba çielo kaj verÿis riverojn da lumo kaj
varmego sur la kvietajn akvajn vastaîojn. La blinda knabo iris
antaû la virinoj kaj kondukis ilin sur vojeto, kiu serpentumis
çirkaû la lago-grandegulo. Dekstre staris arbaro, tre densa
por çi tiu lando; ̧ian riçan kreskadon favoris la fruktodona
tero de la altaîoj. Maldekstre la skvamo de la balanci ̧antaj
ondoj brilis en la suna lumo.
—Vi elektis tro longan vojon … Vi devis iri sur la kontraûa
bordo de la lago … Kiam vi preterpasis la betulan arbaron, vi
devis vin turni dekstren de la tiea lago, ne maldekstren …
—De kie vi scias tion?… Çu vi estis tie?, .
—Mi? — ridis la knabo. — Mi çien iras … Çie mi trovas ̧us-
tan vojon … La murmuro de la akvo, la bruo de la arbaro gvi-
das min … Mi scias, kie çiu arbo staras … Mi estas blindulo,
sed mi faras çion kiel la aliaj. Mi na ̧as, îetas retojn; ni havas
dek-kvin retojn … Mi eç falças la herbejon … Ni bone vivas …
Dio helpas nin! La gepatroj açetos en çi tiu jaro knabinon por
mi, ankaû blindan; la aliaj ne volas edzini ̧i kun la blinduloj
… Ni estas blindaj unu generacio post la alia, jam de praavoj
… Nun mi lasas vin, vi ne erari ̧os … Iru kun Dio … Vi jam
vidas la fumon de la princo, al la najbaroj la vojeto kondukos
vin … Ne estas malproksime!
77e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
Anka ekrigardis, kien li montris per la mano, kaj ekvidis
super la akvoj, super la verda bordo fuman kolonon …
—Iru kun ni, ni timas la hundojn — petis ÿi la blindulon.
—Mi ne povas … Mi devas rapidi al la retoj, eble la ventego
ilin intermiksis.
Ili iris solaj. La çirkaûaîo estis pli kaj pli seka, gaja; la belaj
arboj mirigis Biter ̨ajon; ÿi volis sençese krii kaj demandi; la
zorga viza ̧o de Anka detenis ÿian ̧ojon. sed kiam ili renkon-
tis du bestojn kun kornoj sur la kapoj, du grandajn monst-
rojn, kiuj ronkante, piedbatante kaj svingante la vostojn, kuris
en la arbetaîo, la knabineto ne povis plu sin deteni kaj kap-
tis la manon de la virino …
—Rigardu! kio tio estas?
—Bovinoj …
—Pri ÿi vi petas, Anka? Kion vi faros kun ÿi … Ÿi estas tiel
granda, ÿi piedbatas … Ÿi faligos nian jurton …
—Ne timu … Ili nur donu ̧in! — respondis la virino, mal-
gaje ridante.
Ju pli multe da signoj de proksima homa lo ̧ejo ili renkon-
tis, — lignon, çirkaûbarojn, signojn çevalajn kaj brutajn, des
pli granda fari ̧is la timo de Anka.
Fine tra la arbetaîo ili ekvidis maldensejon kaj sur ̧i kon-
struaîojn kaj fumon de la kamentuboj. Anka demetis de Biter-
̨aj la tukon.
—Poste mi redonos al vi, nun ili vidu, ke vi havas nenion.
La knabineto rimarkis, ke la manoj kaj lipoj de Anka tre-
mis; ÿi mem komencis tremi de ekscito kaj malvarmo …
—Ho!… ho!… hooo! Homoj! — kriis Anka, elirante el la
arbaro. Nigra hundo bojante îetis sin al ili.
78e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Ho!… hot … hooo! Homoj! — kriis ÿi seninterrompe, al-
proksimi ̧ante malrapide.
—Kiu krias? Kion vi volas kaj de kie vi estas? — ekkriis ne-
atendite knabo en blua çemizo, elirante el la porka stalo. Li
tenis ÿovelilon en la mano, verÿajne li elîetis sterkon.
—Ni … de tie … de malproksime … ni estas leprulinoj …
Li rigidi ̧is, poste li îetis sin en la jurton kiel sago. Anka
genufleksis kaj krucigis la manojn sur la brusto. Post iom da
tempo oni malfermis la pordon kaj sur la sojlo aperis malju-
na Jakuto kun pafarko en la mano, post li kaÿis sin singarde
virinoj kaj infanoj.
—Kial vi venis çi tien?… Vi ja scias, ke estas malpermesite
al vi, — komencis severe la viro.
Anka plorante rakontis sian tutan historion.
—Vi estas Anka … la malfeliça Anka? — kompate balbutis
li, iom alproksimi ̧is, kolektis brançaîon kaj ekbruligis fajron
inter si kaj la leprulinoj. Tiam ankaû la virinoj kaj infanoj al-
proksimi ̧is.
—Aûskultu: malproksime estas al la princo … Vi iris mal-
̧ustan vojon … Mi ne konsilas al vi iri al la princo … Anka, vi
ja estas prudenta kaj bona virino, vi devas scii, ke dan ̧ere
estas disportadi la infekton en la mondo … Vi diras, ke vi es-
tas sana, sed çu vi povas scii?… Vi lo ̧as kun ili, spiras la sam-
an aeron, tuÿas ilin … Vi portas en viaj vestoj ilian elspiraîon,
iliajn sukojn … Aûskultu: restu çi tie, mi iros al la princo kaj
alveturigas lin … Li venos, oni ja ne povas lasi vin sen helpo,
tia le ̧o ne ekzistas …
—Kompreneble, ili ja estas ankaû vivaj animoj! — konsen-
tis la virinoj …
79e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Rigardu, kiel maldika estas la knabino … La kapo kiel
floreto, la manoj kiel herbetoj …
—Nur ÿia ventro estas granda! — rimarkis la knabo. — Ver-
ÿajne la larika ÿelo kaûzis tion …
—Kompreneble … Ili man ̧as nur larikan ÿelon! — konsen-
tis alia virino.
—Bela knabineto! Rigardu ÿiajn grandajn okulojn, ÿiajn
okulharojn densajn kaj fleksitajn …
—Kies vi estas?
—Diru! — murmuretis Anka, puÿante la infanon antaûen.
—De Fluo!
—Ha! ha! ha!… — çiuj ridis — Kiu li estas?
—Ankaû leprulo … Sed tio ne estas vera. Neniu scias, kies
ÿi estas!…
—Mizerulino! Eç çemizon ÿi ne havas!
Antaû la forveturo la muljuna Jakuto ordonis, ke oni donu
nutraîon al la venintoj. Çiuj îetis al ili donacojn, la virinoj îe-
tis tukojn, çemizojn, ÿuojn, varmajn vestojn.
—Surmetu la çemizon, surmetu! — ili kriis al Biter ̨aj, kiu
estis ravita de la preskaû nova çemizo, sed ne sciis, kion fari
kun ̧i. Eç kelkajara etulo, alrampis al la fajro kaj îetis al la
knabineto lerte skulptitajn ludilojn.
—Brave, Murun! Li ankaû volas ion donaci … Prenu infa-
no, tio estas bovinoj.
Biter ̨aj avide kaptis kaj kaÿis ilin; ÿiaj okuloj brilis, ÿi es-
tis ravita, feliça.
Kiam la princo venis, la virino kaj infano sataj, ripozintaj
sidis sur la sama loko post la fajro kaj gaje babilis kun ama-
so da scivoluloj, kiuj venis unu post la alia. Anka ekvidis la
princon kaj tuj rememori ̧is pri la pasintaj kaj ree ÿin aten-
80e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
dantaj doloroj. Sinceraj larmoj ekfluis el ÿiaj okuloj, kiam ÿi
komencis rakonti al li ilian komunan mizeron.
—Multaj homoj plendis, ke vi sençese maltrankviligas ilin,
ÿtelas retojn, provizojn … — diris severe la princo.
—Mergenj faras tion!… Ni estas senkulpaj! — ̧emis Anka.
— Ÿi ÿtelas ankaû nian havon …
—Diru do al ÿi, ke ni kaptos ÿin kiel sova ̧an beston … Ÿi ne
nur ÿtelas … ÿi disportas la infekton en la mondo … Ankaû vi
ne venu çi tien, ne kura ̧u! Bone, oni donos al vi boaton kaj
tri retojn …
—Kaj bovinon … miajn bovinojn, kiujn proprigis al si Pjo-
truçan.
—Mi jam ordonis, ke li redonu … unu bovinon. Li diras, ke
vi ÿuldas al li por la nutraîo, por la fojno, kiun la brutaro man-
̧is dum la vintro …
—Mia Dio … Mi ja laboris, li ja man ̧is lakton kaj buteron
de çi tiuj bovinoj … Senkonsciencaj estas la homoj!
—Sufiçe! Li redonos unu kun ido. Mi ripetos al li mian or-
donon. Nun vi foriru. Oni veturigos vin tra la lago, por ke vi
ne vagu tro multe inter homoj. Malpli longa estos via vojo!…
Fortika, malgaja Jakuto atendis çe la bordo en boato. Apu-
de alia boato staris, iom pli granda, por du personoj. En ̧in
Anka metis la donacitajn man ̧aîon, retojn kaj vestojn. Anka
puÿis la boaton sur la akvon, sidi ̧is kun Biter ̨aj kaj prenis
remilon. La Jakuto ligis ilian boaton al la sia, veturis antaûe
kaj tiamaniere trenis ilin. La ondoj delikate balancis la voja-
̧antojn. La Jakutoj, kiuj kolekti ̧is sur la bordo, kriis al ili kon-
solajn kaj kompatajn vortojn.
La vento preskaû tute malforti ̧is. Ili glitis rapide sur la
travideblaj ondoj, oritaj de la suno. Malantaûe pali ̧is, mal-
81e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
grandi ̧is kaj malaperis la verdaj arbaroj, kie la ”homoj” lo ̧is,
kie kreskis grandaj arboj, kie riça vivo bolis, kie oni aûdis ne
sole plorojn kaj ̧emojn … Anka returnis sin, por ankoraû unu
fojon rigardi çion tion, kaj ekvidis lar ̧an fumon, rampantan
sur la tero. Oni bruligis la lokon, kie ili sidis!
La silenta remanto elÿipigis ilin, montris la vojon, kaj for-
veturis. Ili pasigis la nokton en la tajgo kaj venis hejmen ape-
naû tagmeze. La neatendita sukceso de la voja ̧o ebriigis
çiujn.
—Man ̧aîo, vestoj, boato, retoj, eç sukero, teo kaj salo …
Anka! vi havas eksterordinaran feliçon! — ̧ojis Fluo. — An-
koraû hodiaû vespere mi îetos la retojn … Ni devas singarde
treni la boaton al la rivero, por ke la diablino ne vidu ̧in …
Vi diras, ke la princo nin çiujn koleras!… Mi ja antaûdiris, ke
oni ekkoleros kaj çesos nin helpi. Malsa ̧e estas disporti la
peston inter senkulpaj homoj! Se çiuj estos malsanaj, kiu hel-
pos nin?… Ÿi estas malsa ̧a … Vere, oni iam ÿin mortigos, se
ÿi ne çesigos sian ÿteladon … Kion vi pensas pri ̧i, Gregorio?
Gregorio rigardis la fajron, sur kiu teo en vazo bolis, kaj
pensis pri nenio, sed li jese balancis la kapon.
En la sekvinta tago ili jam havis freÿajn fiÿojn. Dika tavo-
lo da kuloj dronigitaj de la ventego kovris la lagojn çe la bor-
doj kaj allogis amason da blankeskvamaj salmoj. La donaci-
taj retoj estis malnovaj kaj difektitaj, sed pro la granda kvanto
da fiÿoj oni povus kapti ilin eç per antaûtuko. Mergenj ion
suspektis, eble eç rimarkis la boaton. Kelkfoje ÿi alproksimi-
̧is, staris en la boato kaj tenante super la okuloj la manpla-
ton por gardi ilin kontraû la suno, ÿi longe rigardis la jurton
de la lepruloj. Ÿia gracia bronzkolora korpo, kovrita nur sur
82e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
la femuroj per mallar ̧a tuko, akre kontrastis la fonon de la
bluaj, trankvile dormantaj lagoj.
—La korvo rigardas, spionas … Vane vi fermetas la okulojn
… Nenion vi vidos!… Mi çiam diras: la viro estas viro … La
virino neniam lin egalas! — fanfaronis Fluo.
Sed lia memfido daûris ne longe. Post kelke da tagoj li re-
venis kolera kaj konfuzi ̧inta.
—Ÿi trovis! — diris li çe la sojlo.
—Çu ÿi ÿtelis ilin?… Ree ni havas nenion! — kriis çiuj ̨ore.
—Tiel malsa ̧a mi ne estas! Çiun reton mi îetis en alia loko
… Tamen unu ÿi ÿtelis!
—Ÿi trovos ankaû la aliajn … Ne, ni devas fini çi tion! —
koleris Gregorio. La sukceso de Anka kaj precipe la espero
ricevi bovinon ree inspiris al li kura ̧on kaj amon al la edzi-
no. La vundo sur la brako malgrandi ̧is kaj li esperis resa-
ni ̧on.
—Ni veturos kaj prenos ÿian boaton — diris li post mo-
mento. — Ÿi restu sur la insulo ̧is la fino de la somero … Ÿi
ne mortos pro malsato. Ÿi kolektis grandajn provizojn … Ce-
tere ni povos sendi al ÿi, se ÿi bezonos.
—Kompreneble! Kiam ni kvietigos ÿin, nenio mankos al ni!
unu, du, tri … dek-du retojn ni havos kaj la baron … Ni ha-
vos amason da fiÿoj! — diris Fluo. — Sed aûskultu min Gre-
gorio, jen mia konsilo: ni ataku ÿin nokte, kiam ÿi dormos. Mi
diras tion ne pro timo, sed pro prudento. Tage eble estas, ke
ÿi forlasos la insulon, kaj tiam ni ne trovos la boaton … Çu mi
ne estas prava?
—Jes. Tio estas ankaû mia opinio. Sed se ni ne sukcesos?
—Kial? Çu vi pensas, ke ÿi kontraûbatalos? Tiam ni … lasos
ÿin! Ni ja volas preni ne ÿin, sed la boaton … Ni ne bezonas
83e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
aliri proksime … Ni prenos la boaton, kaj se ni ne sukcesos,
ni revenos sen ̧i … Çio restos kiel antaûe!
—Çio restos kiel antaûe! — konsentis Gregorio.
Ili elektis lunan nokton, çar ili ne konis la lokon kaj timis
en mallumo fali en embuskon. Ili veturis en la ombro kaj evi-
tis la lunan lumon, kiu ar ̧entis la mezon de la lago. Singar-
de, apenaû tuÿetante la dormantan akvon, ili glitis en la de-
likata nebulo çe la bordo. Fine ili alveturis al la loko, kie la
malluma, longa ombro de la insulo preskaû atingis ilian boa-
ton. Sed inter la ombro, kie ili sin kaÿis, kaj la ombro de la
insulo kuÿis mallar ̧a hela strio. Kvankam ili estis certaj, ke
Mergenj ne atendas ilin tie, tamen ili forte ekpuÿis la boaton,
saltis kiel sago trans la dan ̧eran lokon kaj kaÿis sin en la mal-
lumo, antaû ol malaperis la ar ̧entaj ondoj, kurantaj post la
boato.
—Çu vi nenion aûdis?
—Nenion! Nun singarde … De unu versto oni aûdas sur la
akvo zumadon de kulo!
Preskaû ne levante la remilojn ili veturis çe la bordo. La
larikoj klinis al ili siajn folioriçajn pintojn kaj brançojn, kva-
zaû ili volus pli bone vidi en la ÿanceli ̧anta brilo de la steloj
la neordinarajn noktajn gastojn. Fine la Jakutoj rimarkis prok-
sime en la arbetaîo malgrandan ru ̧an lumeton.
—Eble sova ̧a besto! — murmuretis Fluo, sed Gregorio
montris per la remilo pli alten, kie apenaû videblaj nubetoj de
griza fumo supreniris kaj malaperis en la blua aero de la nok-
to. Pli malalte, inter la arboj ili vidis konturojn de tendo. Ili
haltis, duone eltiris la boaton el la akvo kaj komencis traserçi
mallaûte la bordon kiel musoj. Sed ili ne trovis tie la boaton
84e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
de Mergenj. Tiam kura ̧i ̧inte pro la çirkaûa silento, ili eni-
ris en la arbetaîon. Ankaû tie ne estis la boato.
—Verÿajne çe la domo! — murmuretis Fluo.
Ili estis tiel proksime de la tendo, ke ili povis tre bone ri-
gardi internen tra la truo de la eniro. La fajro apenaû brule-
tis, la lo ̧eîo estis malplena. Ili enrampis scivole.
—Ÿi forestas, eble ÿi veturas kaj ÿtelas! Rigardu, kia ordo …
La vestoj, fiÿoj, vazoj, — çio kuÿas en ̧usta loko. Çevalo-viri-
no! — kriis ravita Fluo …
—Ÿi estas malica, terura! — respondis Gregorio, palpante
la muskan kuÿejon de Mergenj.
—Ho, ho! Se ÿi estus ankaû bona, tiam … Çu vi aûdis? — li
murmuretis kaj kaptis la manon de la kunulo.
—Mi aûdis. Sendube ÿi estas ie proksime … La kuÿejo es-
tas ankoraû varma … Ni foriru! — proponis la singarda Gre-
gorio.
—Bone, ni foriru! Cetere, kion ÿi povas fari al ni du?… Mi
volonte man ̧us fiÿon! — aldonis li kaj etendis la manon al la
pecoj, pendantaj en la fumo.
En la sama momento ekstere pafarko eksonis kaj sago flu-
gis fajfante preter la kapo de la fiÿkaptisto. Ambaû tuj îetis sin
teren, rampis en la arbetaîon kaj de tie kuris rapide al sia
boato. Post ili iu sençese îetis sagojn …
—Malbenita! kiu povus scii, ke ÿi havas armilon! Sendube
ÿi ie ÿtelis ̧in! Ne ̧oju, mi ankaû faros al mi pafarkon! — mi-
nacis Fluo, remante per çiuj fortoj
Sur la bordo staris Mergenj, nuda, ar ̧entita de la luno, kun
streçita pafarko en la mano.
—Ne ̧oju, inferanino; la princo promesis, ke oni kaptos
vin kiel sova ̧an beston!
85e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
Anstataû respondo ÿi sendis al ili sagon kaj trafis la randon
de la boato. Granda peco da tabulo defalis en la akvon.
—Vi forkuras!… Ho viroj, ho batalistoj, kiujn oni povas
meti sur la manplaton kaj forblovi en la aeron!…
—Ne çiuj estas rabistoj, kiel vi! — kriis Gregorio …
Ÿi ridis sova ̧e kaj malbele.
Post kelke da tagoj Fluo perdi ̧is. La teruritaj Jakutoj, ne
trovinte eç postesignojn, ne sciis, kion entrepreni. En la kom-
enco Gregorio pensis, ke li dronis, ili do serçis la korpon kaj
boaton apud la bordoj de la lagoj, sed ili trovis nenion; kvan-
kam forta vento blovis, la ondoj ne elîetis la malfeliçulon. La
lepruloj ree restis sen man ̧aîo, sen iloj por la fiÿkaptado. La
bovinon oni ne sendis al ili. La malesperinta Anka ree iris al
la princo.
Ÿi iris la ̧ustan vojon kaj venis al li rapide kaj sen aven-
turoj. Sed oni akceptis ÿin ekstreme severe. La princo kriis,
kunpremis la pugnojn kaj sendube li batus ÿin, se li ne timus
aliri kaj ÿin tuÿi. Oni nenion donacis, oni eç ne donis man-
̧aîon. Jakuto, rajdante sur çevalo kun ponardego en la mano,
pelis ÿin antaû si! Ÿi iris tremanta, tute senforta de malsato kaj
laci ̧o. Ÿia sola konsolo estis la bovino kun ido. La rajdanto
kondukis la bruton, liginte ÿin al la vosto de la çevalo. La bo-
vido, kiu kuÿis ligita en korbo, plende blekis.
—Fine ni havos ilin … — murmuretis Anka per seki ̧intaj
lipoj.
Trairinte la duonon da vojo, ÿi eksentis, ke ÿi ne povos plu
iri, ke ÿi falos. Ÿi do petis la Jakuton, ke li permesu al ÿi suçi
iom da lakto el la plenaj mamoj de la bovino kaj ke li ellasu
momenton la idon el la malvasta korbo. Li konsentis, ekbru-
86e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
ligis fajron, kuiris teon kaj neamike rigardis la virinon, kiu
kisis kaj karesis la beston.
—Doma ̧e estas! Ÿi putri ̧os, kiel vi! — murmuretis li ko-
lere.
87e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
X
N
ur nun Biter ̨aj eksciis, kiel agrable estas havi kunulon.
La malgranda ”Bovçjo” estis tiel ridinda, kiam li ne volis
transpaÿi la altan sojlon de la jurto, li tiel mallerte etendis
siajn malgraciajn piedojn, ke oni devis kontraûvole ridi. Li
havis plej diversajn kaj neatendatajn kapricojn. Iafoje li subite
komencis turni ̧i kaj rondiri çirkaû la knabino kaj tiri la ÿnu-
ron, per kiu ÿi kondukis lin al la trinkejo. Tiam ankaû lia mal-
granda sinjorino devis turni ̧i kiel turnludilo, kaj ÿiaj nigraj
haroj suprenflugis, kvazaû korvoj. Same kiel antaûe ili estis la
solaj objektoj, kiuj povis suprenflugi de ÿi dum ÿia kurado, çar
la çemizeton — la belan bluan çemizeton kun ru ̧a kolumo —
tuj post la reveno hejmen ÿi demetis kaj kaÿis ”por la festoj”.
Bovçjo havis ankaû aliajn, eksterordinarajn kaj rimarkin-
dajn kutimojn. Dum la ÿajne plej furioza kurado kaj petola-
do li iafoje haltis sen ia kaûzo, lar ̧e disstarigis la kurbajn pie-
dojn, levis la orelojn grandajn kiel ÿoveliloj kaj rigardis tute
malplenan lokon per okuloj, lar ̧e malfermitaj de miro. Sen-
dube li ion vidis tie, sed Biter ̨aj vane penis ekscii, kio tio
estis. En tiaj okazoj ÿi genufleksis antaû la amiko, çirkaûpre-
nis per siaj maldikaj manetoj la movi ̧eman, varman nukon
kaj, kisante la malsekan buÿegon, diris:
—Malsa ̧a Bovçjo! Estas nenio, trankvili ̧u. Ni iru en la
jurton, çar Anka baldaû alpelos Patrinjon!
Ilia amikeco tiel grandi ̧is, ke Biter ̨aj metis al Bovçjo en la
88e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
trogon ”por çiam” la belajn, skulptitajn ludilojn donacitajn al
ÿi. Ÿi eç volis dormi kun li eli lia angulo post la kameno, sed
Anka ne konsentis.
—Mi ne permesas! Eç nokte vi ne lasos la bruton trankviIa.
Via ronkado timigus lin kaj li povus sufoki ̧i per la ÿnuro aû
rompi la piedon. La bruto ankaû devas havi liberantempon.
Biter ̨aj tre bone sciis, kio estas ”libera tempo”, çar ÿi pre-
skaû neniam havis ̧in, precipe post la alveno de la bovino. Al
la devo balai la çambron, porti akvon, kolekti vergaîon, ok-
zaIon, herbojn, berojn, ali ̧is la zorgado pri la bovino. Çiam
la knabino devis scii, kie ÿi estas. Kiam ÿi ne vidis la bovinon
de la plata tegmento de la jurto, ÿi iris en la arbetaîon, sur la
marçojn, kie ankoraû multe da kuloj estis. La granda, varma
korpo de la besto, longa, movi ̧ema vosto, brilaj kornoj, fra-
pantaj hufoj, ru ̧a lango, nigraj, elstarantaj okuloj, rapidaj
senpaciencaj movoj, kiam ÿi pelis for la insektojn aû kuris en
la jurton blekante kaj balancante la mamojn, — çio tio sen-
çese plenigis la infanon per timo, kiun eç la amo al Bovçjo ne
povis forigi. — ”Ÿi ja estas lia patrinjo!” — trankviligis ÿi sin
mem. Sed malgraû tio, kiam ÿi devis peli la erarintan bovinon
hejmen, ÿi prenis grandan brançon kaj, kaÿinte sin post la
arboj, ÿi laûte kriis:
—Hot! hot!
La bovino mire ÿin rigardis kaj iris malrapide al la jurto,
alvokante per bleko la idon, pri kiu ÿi tute forgesis pro la dol-
çaj herboj. Tiuj çi blekoj, la krakado de la rompataj arbetoj,
brua hufofrapado de la besto, ̧ia odoro kaj ronkado, kiam
enkondukita en la jurton por la nokto ̧i malrapide maçis la
fojnon, agrable tiklis la aûdadon der malbenitoj.
—Miaj okuloj ankoraû vidas vin. Mi ankoraû sentas vian
89e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
odoron antaû mia morto … Sed Salban ne ̧isvivis, ne ̧isvi-
vis!… — plendis Kutuja ̨sit.
Ilia vivo ekfluis pli rapide, novaj esperoj vizitis iliajn korojn,
revenis la antaûaj kutimoj. Gregorio falçis la tutan tagon. An-
ka rastis kaj sekigis la fojnon. Cetere, kion ÿi ne faris? De la
tago, kiam ÿi akiris la bovinon, la dezirego labori konsumis
ÿin.
Kiel muso ÿi kolektis en la çirkaûaîo kaj portis en la jurton
çion, kio taûgis kiel man ̧aîo, kio havis nutran indon. Krata-
go, nigra ribo, okzalo, sova ̧a cepo, dolçaj herboj, ”lagaj man-
̧aîoj”, gelatenaj globoj de ”akvaj beroj”, — çion tion oni po-
vas konservi kaj uzi, çar ̧i fluidi ̧as en la acida lakto kaj pli-
bonigas ̧ian guston kaj nutran indon. La lo ̧antoj de la jur-
to tute ne suspektis, ke Anka ÿparas multe da lakto. Ili ja ha-
vis çiutage matene teon el herboj kun lakto, vespere supon el
acida lakto kaj beroj, en la festoj kuiritan lakton sen aldonoj,
iafoje eç buteron. Anka estis bona mastrino, çion ili havis kiel
la ”homoj”. Negrandajn porciojn ili ricevis; tio estis kompre-
nebla, çar eç bona bovino liveras ne multe da lakto.
—En la sekvonta jaro ni havos ree bovidon, kune tri bru-
tojn. Dume Bovçjo grandi ̧os kaj povos veturigi fiÿojn kaj lig-
non. Kiom da tempo, kiom da fortoj nun pereas vane! — diris
Gregorio.
—Eble ankaû ni ne restos solaj … — diris honteme la viri-
no kaj metis la manon de la edzo sur sian ventron, kie jam
tremis nova vivo. Nun ÿi çiam sidi ̧is tiamaniere apud li, kiam
ÿi rimarkis, ke li mal ̧ojas, ke liaj okuloj rigardas senmove la
fajron kaj çesas vidi.
—Ne mal ̧oju, ne pensu … Forgesu, ke vi estas malsana …
Çiu, kiu vivas, devas morti … Anstataûe diru, çu vi faros ̧is
90e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
morgaû novan barelon por la acida lakto, çar la unua jam
estas plena.
—Jam plena? — miris la edzo.
—Jes! — respondis ÿi fiere. — Ho, se vi rebonigus ankaû la
baron … Mergenj ne venas plu … eble ÿi çesos nin turmenti,
eble ÿia konscienco veki ̧is pro Fluo?…
—Çu vi opinias, ke ÿi pereigis la fiÿkaptiston?
—Sendube … Alie la vento alpelus almenaû la boaton.
—Mi vidis ÿin hieraû, — diris Gregorio.
Maltrankvilo aperis sur la viza ̧o de Anka; por kaÿi ̧in ÿi
depuÿis la tukon de la kapo.
—Kie? — demandis ÿi post momento.
— ̄i veturis meze de la lago, al la oriento.
—Vi vidas, ke ÿi vizitas nun aliajn lokojn. Provu morgaû
rebonigi la baron … mi helpos vin!…
Gregorio, instigita de la edzino, ekinteresi ̧is pri la mastru-
maj laboroj kaj zorgoj. Akrigante la falçilon, li iafoje gaje kan-
tis. Li rebonigis la baron kaj metis la fiÿkaptilan korbon. Sed
li turnis ̧in al alia flanko, çar la aûtuno jam proksimi ̧is, la
akvoj malvarmi ̧is, la fiÿoj revenis en la profundaîojn el la
malprofundaj lokoj, plenaj de nutraîo. Ree sur longaj basto-
noj, sur la tegmento de la jurto ili sekigis distrançitajn fiÿojn.
Neniu malhelpis ilin. Kontraûe, unu tagon ili trovis çe la
bordo la propran boaton kaj en ̧i la remilon kaj tri retojn sur
la fundo. En la beko de la boato estis metita malgranda, ligna
kruco.
La okazo tre ekscitis çiujn kaj timigis Ankan. Ÿi nevolonte
parolis pri ̧i. Foje, kiam ÿi forestis, Kutuja ̨sit scivole deman-
dis Gregorion:
—Kion vi dirus, se ÿi … revenus?
91e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Ne, ÿi ne revenos. Ÿi estas riça … havas çion.
—Sed Fluo, Fluo?… Kiu povus supozi, ke li ne dronis?…
—Eble li dronis, kaj ÿi nur trovis la boaton kaj retojn.
—En çiu okazo estu singarda, Gregorio! — ̧emis la malju-
nulino.
Ree la ombro de tiu virino ekpendis super ilia vivo kiel ni-
gra nubo. Anka ne lasis plu la edzon al la rivereto, ÿi mem kun
Biter ̨aj iris al la baro.
Unu tagon ÿi revenis kun multepeza korbo, plena de fiÿoj,
kiam ÿi rimarkis apud ilia propra boato alian, fremdan. Ÿi ne
amis la surprizojn, ÿia koro ekbatis pli rapide. En la jurto Fluo
sidis çe la tablo kaj sen ̧ene babilis kun Kutuîa ̨sit.
—Vi vivas, Fluo? Kaj ni jam enterigis vin! — ekkriis Anka
kun sincera ̧ojo.
—Mi vivas, Anka, mi vivas, danke al Dio! Kaj mi venis vi-
ziti vin.
— Kiel vi fartas? Kie vi kaÿas vin? Kial vi nin forlasis? Kial
vi ne venadis al ni?… Kiom da timo kaj maltrinkvilo vi kaû-
zis al ni!…
—Mi ne havis tempon — balbutis la konfuzita fiÿkaptisto.
— Mi devis fliki la retojn, kapti fiÿojn …
—Vi lasis nin … sen radio de espero … sen peceto …
Fluo gratis la mentonon kaj deturnis la viza ̧on de ÿia ri-
gardo.
—Çu vi estas kontenta?
—Çe vi pli bone estas! — respondis li evite kaj montris la
malfermitan pordon, post kiu sur la herbejo la falçilo de Gre-
gorio sonis.
—Kuru, Biter ̨aj … voku la mastron! Diru, ke Fluo venis …
—Revivi ̧inta?
92e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Jes, revivi ̧inta! Kuru!
La knabino apenaû havis tempon palpebrumi al Bovçjo kaj
rapidis sur la herbejon kiel birdo.
—Kiamaniere tio okazis, rakontu! — demandis gaje Grego-
rio, kiam post la unuaj salutoj ili sidi ̧is çe la tablo por trinki
teon, kiun Anka kuiris por honori Fluon.
—Okazis! — respondis nevolonte la revivi ̧into, rigardan-
te avide la lakton metitan sur la tablon. — Vi havas bovi-
non?… Çu ÿi liveras multe da lakto?… Eble pli bone estas, ke
mi malaperis. Kiu povas scii, çu oni estus doninta ion al vi …
—Mergenj scias, ke ni havas bovinon? — demandis Anka.
—Mergenj?… Jes, ÿi scias … ni vidis de la bordo. Nun ÿi
kuÿas trapikita … Antaû unu semajno ÿi revenis kaj tuj kuÿi ̧is.
Ÿi perdas multe da sango …
—Trapikita?… — ripetis çiuj.
—Verÿajne ÿi mortos. Kaj antaû kelke da tagoj mi jam ek-
esperis, ke ÿi resani ̧os!…
—Diru Fluo, kiu resendis al ni la boaton kaj retojn? Çu vi?
— demandis Gregorio.
—Kial vi supozas, ke mi? Kompreneble, mi faris ̧in per
miaj manoj, sed ÿi diris: ”Fluo, çu ni bezonas du boatojn kaj
tiom da retoj? Ili ja posedas nenion! Redonu al ili!”
—Pli bone estus, se ÿi ne resendus … se ÿi tute nin forgesus!
— kolere interrompis lin Anka.
—Ÿi mortos, ÿi mortos! Dio pardonu al ÿi çiujn kulpojn! —
diris plende Fluo. — Donu la falçilon, Gregorio, mi provos, çu
mi ne forgesis …
Li restis çe ili ̧is la vespero. Li atente rigardis la bovinon
kaj donis kelkajn sa ̧ajn konsilojn; li karesis Bovçjon, kisis
93e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
Biter ̨ajon kaj donacis al ÿi grasan fumaîitan fiÿon. Anka ver-
ÿis al li iom da lakto en sitelon el betula ÿelo.
—Eble vi restos dum la nokto?… Ventas, levi ̧os altaj on-
doj!… — ili logis lin.
—Ne … mi ne povas … ne eble estas … Ÿi kuÿas sola, kiu
donas al ÿi akvon? Ÿi ja ankaû estas viva kreitaîo … Dio savu
ÿin de la morto, kaj mi flegos ÿin; mi certigas, ke ÿi tiam re-
sani ̧os … Bone estas çe vi, gaje, vi havas bruton … sed ne
estas eble … Mi vin vizitas, ni restos najbaroj, sed ne estas
eble!…
La bonulo prenis la sitelon kaj eklamis al la boato. Çiuj
akompanis lin kaj staris sur la bordo, ̧is li eniris kaj forveturis
al la nigra, malproksima insulo, sur kiu la arboj klini ̧is al la
akvo.
94e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
XI
A
lflugis la ventoj de la okcidento, renkontis la ventojn de
la oriento, nuboj saltis sur nubojn, en la çielo ekbolis kiel
en poto, kaj kiam la norda vento blovis çien sian malvarman
spiron, densa, seninterrompa, senfina pluvo komenci ̧is. Pro
̧ia siblanta bruo, pro ̧ia sopira plaûdo, miksita kun la plo-
rego de la ondi ̧intaj lagoj, la malkovrita, plata kaj malseka
tero ÿajnis ankoraû pli malgaja. Sub la pluva vualo la çirkaû-
aîo fari ̧is griza, malpura makulo … La malalte flugantaj nu-
boj malklarigis ̧iajn konturojn, estingis la brilon kaj la ko-
lorojn, la ventoj skuis ̧in kiel forîetitan çifonon, la pluvo fa-
ris en la tero abomenajn, malpurajn fendojn.
—Feliçe estas, ke ni ̧ustatempe kolektis la fojnon!… — di-
ris Gregorio.
—Bedaûrinde vi ne ÿutis teron sur la tegmenton. Vere, mi
ne scias, kien ni nin kaÿos! — riproçis lin Anka.
—Kien ni nin kaÿos? Sub la benkoj, çe la tablo ne gutas
ankoraû …
—Atendu iom, çie gutos! Mi timas, ke la pluvo penetros en
la provizejon, al la fumaîitaj fiÿoj!
La ”atendado” ne estis longa, ne ekzistis plu seka loko en
la jurto. La malvarma akvo ne faras la homojn afablaj … Ta-
men ili ne malpacis. Anka gardis la ̧eneralan pacon per sia
bonkara gajeco. Iafoje Gregorio, kies ostoj ree komencis do-
lori dum la pluva vetera, ekriproçis ÿin:
95e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—La virinoj çiam, çiam …
—Ho jes, malsa ̧aj estas la virinoj! — konsentis Anka — ili
amas vin, laboras por vi, vartas viajn infanojn; pli bone estus,
se çiuj similus Mergenjon.
—Kial Mergenjon? — murmuris la konfuzita viro.
Se la riproçoj kaj la kolero ne çesis, Anka prenis lian ma-
non kaj kondukis lin al la fajro:
—Silentu karulo! Konfesu, ke viaj ostoj kaj membroj ree
doloras kaj turmentas vin … Sidi ̧u tie çi çe la fajrujo kaj var-
migu vin!…
—Çie gutas.
—Gutu! Ni ja ne dronos. Bona Dio sendos al ni sekajn ta-
gojn, tiam ni ÿutos teron sur la tegmenton.
Çiufoje, kiam la pluvo çesis por momento aû la vento mal-
forti ̧is, Anka, malbone vestita, en disÿiritaj ÿuoj, tuj kuris sur
la herbejon por fojno, al la baro, al la lago por ÿan ̧i la retojn.
Ÿi ne permesis preni la provizojn, kolektitajn por la vintro, ÿi
eç pligrandigis ilin.
—Benita estu la mano, kiu sendis ÿin por malgrandigi niajn
dolorojn! — laûte pre ̧is Kutuja ̨sit, sençese tremanta de la
malvarmo.
Sed tio ne daûris longe. Foje vespere la pordo subite mal-
fermi ̧is kaj Fluo kovrita de koto aperis en la jurto. Post li
eniris Mergenj, maldiki ̧inta, kun okuloj brilantaj kiel du tor-
çoj.
—La pluvo detruis, tute detruis la tegmenton de nia tendo.
Ne eble estas resti tie … Same kiel sub libera çielo!… Brrr! Kia
malvarmo. Çe vi estas varme, seke …
—Mi çiam diras, ke plej bone estas lo ̧i kune! — certigis
Fluo, demetante la vestojn antaû la fajro. Mergenj iris en la
96e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
angulon kaj îetis la ligaîon kun sia havo sur la antaûan lokon.
Ili akceptis ÿin; çu eble estis rifuzi? Ili tute ne intencis ven ̧i
al ÿi ÿiajn atakojn. La domo apartenas al tiuj, kiuj bezonas
varmon kaj rifu ̧ejon. Cetere ili ne povus kontraûstari. Mer-
genj ekscitita, helpata de Fluo, kura ̧us çion fari.
Sed kune kun ÿi mal ̧ojo eniris en la jurton. Ÿi nenion fa-
ris; kiel ordinare, ÿi parolis malmulte; la tutan tagon ÿi sidis
çe la fajrujo kaj malÿpare bruligis vergaîon, kiun Biter ̨aj por-
tis sur siaj maldikaj ÿultroj. La altkreska figuro de Mergenj, la
severaj trajtoj de ÿia viza ̧o, la akraj brilaj okuloj silentigis
çiun paroladon; ili parolis libere nur malantaû la pordo, kiam
Mergenj çeestis, Fluo ne ÿercis. Anka tremis çiam, kiam la
rigardo de la krimulino trafis ÿian viza ̧on aû fingrojn. La dol-
ça bonkoreco, kiu antaû nelonge beligis la viza ̧on de la feliça
mastrino, velkis kaj malaperis; ̧i ne konsolis plu la malfeliçu-
lojn dum la plej doloraj momentoj. Ÿiaj antaûzorgaj intencoj
renkontis çiam diversajn neforigeblajn malhelpojn. Kutuja ̨-
sit ofte ne havis akvon por siaj vundoj, çar Mergenj bezonis
la vazon; la vestoj ne estis ̧ustatempe rebonigitaj, çar Anka
povis kudri nur çe la fajro, ÿi do devis atendi, ̧is Mergenj
foriros de la kameno. Çiu pli laûta parolado, vekinta Mer-
genjon, kaûzis riveron da malbenoj kaj insultoj. Biter ̨aj ne
sciis, kiam ÿi devis balai la çambron, çar Mergenj ekstreme
koleris pro la polvo. Insultita, batita kaj timigita, la knabine-
to ne kura ̧is iafore iri al sia kuÿejo. Malgraû la malpermeso
de Anka, ÿi tiam ekdormis, apogante la viza ̧eton al la dorso
de Bovçjo.
Dume Mergenj, en la varma jurto kaj çirkaûita de oportu-
naîoj, rapide resani ̧is. Post unu semajno ÿi ordonis, ke oni
montru al ÿi ÿiajn riçaîojn, kiujn Fluo dum du tagoj transpor-
97e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
tis de la insulo. Ÿi havis grandajn provizojn da fiÿa oleo kaj da
sekigitaj fiÿoj, fine vestojn, vazojn, armilojn, — çion tion ÿi
ÿtelis en la lo ̧ejoj de fiÿkaptistoj, kiuj forlasis la hejmon dum
la kaptado. Ÿi rigardis çion fiere kiel batalisto.
—Kial vi malligis sen mia permeso la sekigitajn fiÿojn? —
demandis ÿi severe.
—Ili jam komencis putri … Oni devis man ̧i ilin! — rapide
respondis Anka.
—Ili putru, ili ne estas viaj! Estu kontentaj, ke mi redonis
al vi la retojn …
—La retoj estis niaj! — balbutis Gregorio.
—Viaj?… Çu vi havus ilin, se mi ne volus?… Vi ja venis pre-
ni ilin, Gregorio, çu vi memoras?
—Diablino! — murmuris Gregorio. — Kiam mi sidas çe ÿi,
mia korpo tuj komencas tremi … La vundoj pli doloras min
de la tempo, kiam ÿi venis …
—Pardonu ÿin! Ÿi jam komencis resani ̧i, kiam oni trapikis
ÿian hepaton per fero … Atendu, la somero venos, ni foriros!
— petis Fluo.
— ̄is la somero! — diris Anka ̧emante.
Ankaû Fluo ̧emis, balancis la kapon, ridetis plende kaj
konfesante sian kulpon anstataûis Gregorion, kie estis eble
kaj laboris laû siaj fortoj. Iom post iom Mergenj plene ekestris
en la jurto.
—Hodiaû vi devas fliki çiujn retojn kaj morgaû vi transpor-
tos ilin en la alian lagon. Tie estas pli multe da fiÿoj! — ordo-
nis ÿi.
Eç la kolektadon de fojno ÿi administris kaj ne permesis
starigi amasegon.
— ̄i putros … ̧i estas malseka!
98e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
Anka ploris la tutan vesperon, malpacis kun Gregorio, sed
la fojno restis sur la herbejo.
Dume venis la bela, flavru ̧e-ora aûtuno. La arbetoj de la
sova ̧aj rozoj, framboj kaj nigraj riboj fari ̧is en la nokta mal-
varmo ru ̧aj kiel fajro; la delikataj oraj betuletoj tremis de plej
facila ventetokaj deîetis siajn travideblajn foliojn; la çielo fa-
rigis ar ̧entkolora; la malvarmi ̧antaj lagoj pali ̧is. La mal-
pure-verdaj muskoj kovris la flavi ̧intajn herbojn kaj kolori-
gis la senfoliajn arbetaîojn kaj arbarojn. La noktoj pligrandi ̧is
kaj plilongi ̧is la vesperoj.
Se oni ne parolis pri mastrumaj aferoj, profunda silento
regis vespere en la jurto. Anka kudris malgrandajn çemize-
tojn kaj vindaîojn. Mergenj sidis kurbi ̧inta antaû la fajrujo
kaj varmigis jen la dorson, jen la genuojn.
—Kial ili silentas? Kial ili eç ne rigardas min? — demandis
ÿi foje Fluon.
—Karulino mia! Tie çi eç mi ne povas paroli kun vi, kiel
antaûe sur la insulo … çirkaûe aûskultas homoj … La koro ne
amas orelojn!…
—Ili ne amas min. Tute prave, mi ankaû ne povas ilin ami
… Ili estas indiferentaj por mi. Pli malgaje estas tie çi ol en la
dezerto.
—Kompatu ilin … Dum unu momento kompatu ilin, aû
aliajn, kaj tuj la koro trankvili ̧os.
—Mi ne povas! — diris ÿi kaj deturnis la sekajn, bruligan-
tajn okulojn. — Se vi ne havus homojn, Fluo, vi amus trabon
… Por kio vi taûgas? — aldonis ÿi post momento.
—Somere ni ree transveturos sur la insulon! — murmure-
tis la Jakuto.
99e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Somere! Kiu scias, kio okazos ̧is tiu tempo! Eble viaj
piedoj defalos …
La aûtuno forkuris per grandaj paÿoj. La migrantaj birdoj
jam transflugis; la malgrandaj kotujoj, kaÿitaj en la herboj,
glacii ̧inte dum la nokto, ne degelis plu tage. Sed tagmeze la
suno ankoraû varmigis kiel fajro kaj ̧ia nekomparebla brilo
forpelis la noktajn nebulojn kaj oris la lagojn.
Çiutage dum kelke da horoj ili antaûzorge rebonigis la jur-
ton, la solan rifu ̧ejon dum la vintraj frostoj. La sterko, kiun
liveris la bovino, tre bone taûgis kiel ekstera stukaîo de la
domo. Sed Mergenj komencis kaprici.
— ̄i estas superflua. La sterko seki ̧os kaj somere la suno
ekbruligos ̧in. Vi ÿtopu la fendojn per muskokaj metu dikan
tavolon da argilo, — jen çio, kion oni bezonas. La bovinon mi
tute forpelus el la jurto; ̧i havas nek defluejon, nek truojn por
elîetado de la sterko … Çiama malsekeco kaj malbonodoro!…
Ili konstruu apartan stalon! Çu la homoj devas sufoki ̧i pro la
bruto?
Anka, aûdinte tiujn çi herezojn, tre indignis, sed post pri-
penso ÿi konsentis.
—Çion ÿi atakas!… Bone, ni konstruos stalon.
Fluo, kiu timis, ke la virinoj batos unu la alian, miris pro la
trankvilo de Anka.
—Ni konstruos! kompreneble, ni konstruos … Tuj morgaû
mi komencos kun Gregorio haki stangojn kaj trabojn …
Gregorio, al kiu Anka komunikis siajn intencojn, flame ek-
laboris. Dum kelke da tagoj ili starigis la stangojn kaj metis la
tabulojn. Anka kaj Biter ̨aj ÿmiris la murojn per argilo kaj
surîetis teron ̧is la tegmento.
La eta jurto havis kamenon, du fenestretojn, plankon parte
100e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
kovritan per tabuloj, parte per argilo. ̄i estis tiel malgranda,
ke la bovino preskaû tute ̧in plenigis. Nur inter la kameno
kaj trogo estis malgranda spaco, kie oni povis starigi kuÿejon
por du homoj. Mergenj çion rimarkis, sed ÿi silentis. Ankaû
ÿi havis planojn por la tempo, kiam Anka kuÿos graveda en la
stalo. Sur la tegmenton de la jurto kaj sur la nordan muron ili
îetis fojnon, provizon, kiun ili bezonis por la brutoj. Baldaû ili
solene enkondukis Bovçjon kaj lian patrinon en la novan lo-
̧ejon, kaj en la sekvinta tago Gregorio kaj Anka transportis
en la stalon siajn litaîojn.
En la komenco ili pasigis tie nur la noktojn; poste ili pli kaj
pli frue kuris en sian dometon; pli kaj pli longe brulis en ̧ia
kameno gaja fajreto. Biter ̨aj sidis tie sençese; ÿi eç dormus
tie, se ne mankus libera loko. Sed la jurto intence pro la var-
mo estis konstruita tiel malgranda, ke restis nur mallar ̧a,
malalta trairo inter la muro kaj la flanko de la bruto. Sed tio
detenis nek Biter ̨ajon, nek Fluon, kiu vizitis la najbarojn ”de
tempo al tempo”. Por regali la gastojn, la geedzoj kuiris teon
el arbaraj herboj. Mergenj tutajn longajn vesperojn pasigis
sola en la jurto kaj nur la ̧emoj de Kutuja ̨sit rompis la tom-
ban silenton de la forlasita domo.
Sed de ekstere ridoj kaj gaja babilado flugis. Tiam Mergenj
komencis longan, mal ̧ojan kaj sova ̧an kanton, per kiu ÿi
kvazaû volus silentigi la najbarojn; pli ofte ÿi iris eksteren,
aûskultis avide la paroladojn, fine vokis Biter ̨ajon kaj Fluon,
pretekstante, ke estas jam malfrue, ke jam venis tempo dor-
mi.
—Morgaû vi ree levi ̧os por la laboro tagmeze. Sufiçe jam
vi babilis!
101e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Ho; ÿi bone scias voki aliajn al la laboro! — murmuretis
Anka, premi ̧ante al Gregorio.
—Ÿi faru, kion ÿi volas! Bone estas, ke ni lo ̧i ̧is çi tie, la
ostoj tuj çesis dolori min.
—Tie mi ne povis trankvile dormi. Çiufoje, kiam la inferani-
no movi ̧is, mi tuj veki ̧is, ÿajnis al mi, ke ÿi venas kun trançi-
lo.
—Dormu! Tien çi ÿi ne venos.
—Sed kio okazos poste?
—Poste?… Oni mortigos ÿin, çar ÿi ne çesos ÿteli, kaj ni res-
tos kun ÿiaj riçaîoj.
Mergenj ekstreme ekscitita pli kaj pli ofte riproçis Fluon.
—Vi forlasas min!… Vi ne zorgas pri mi!… Eble vi amindu-
mas ÿin, çi tiun timigilon?
—Kion vi diras? Sed vi ne estas porolema Mergenj … Çu
eble estas forgesi tiel bonegan virinon kiel vi?
Ÿi aûskultis liajn laûdojn, sed ÿi ne allasis lin al si. Li fari ̧is
por ÿi abomena. De la malvarmo kaj laboro liaj vundoj gran-
di ̧is kaj malbonodoris.
—Jen kia vi estas, Mergenj: nek por vi mem, nek por la ho-
moj!
Sed ÿi konis iun, por kiu ÿi estus bona kaj cedema.
—Silentu kaj iru for!
Çiuj tagoj similis unu la alian: la sama izoleco, krakado de
la fajro en la kameno, ̧emoj de Kutuja ̨sit, kaj ekstere bru-
ado de voçoj. Iu rakontas fabelojn kaj kantas, lerte imitante
voçojn de homoj, herooj, mirindaj çevaloj, potencaj malami-
koj kaj … dioj.
Ÿajnis al ÿi, ke ÿi rekonas la voçon de Gregorio. Li malofte
rakontis fabelojn. Ÿi tre volonte aûskultis lin. Ÿi eliris antaû la
102e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
sojlon. Nebulo rampis sur la tero, kaj alte sur la çielo aroj da
steloj briletis. Jes, efektive li ÿan ̧is la voçon kaj komencis no-
van rakonton … Ne, tio ne estis rakonto, tio estis ama kanto!
”Ho koro! kial vi devigas mian movi ̧eman buÿon paroli?
Kial vi aûskultas tiel avide?
”Se miaj vortoj povus penetri tra la aero kaj resti en via
memoro, ho, mi kantus, mi kantus sençese, seninterrompe …
«Kial mia koro malforti ̧is? Kial miaj akraj okuloj ne vidas
plu? Kial malklari ̧is miaj pensoj?
”Ho, jahaj! For la mal ̧ojo … Ni gaje ridos, ni ̧ojos, dum ni
vivos … la vivo forkuras tiel rapide!…
”Ho, sonu mia kupra gor ̧o, laûte kantu … Ni amu, ̧is la
maljuneco kaj malsano venkos nin, ̧is ni fari ̧os plenmano
da cindro.
”Ho, se la forto de mia kanto povus deteni la ventetojn,
dispeli la nubojn, aû malvarmigi la sunon, ho! mi blovus, mi
çiam blovus sur vin …”
Tion çi li ofte kantis al ÿi.
Mergenj vivege malfermis la pordon. Lumigitaj de la fajro
ili sidis avide aûskultante. Fluo kaj Biter ̨aj apogis la viza ̧ojn
sur la manplatoj. Anka ne deturnis de la edzo la okulojn. Ne-
niu rimarkis, ke iu rigardas en la jurton. Nur la bovino turnis
la kornojn al Mergenj kaj ÿiaj okuloj ekbrilis.
—Fluo, tuj venu! — subite eksonis raûka voço kaj tremigis
la korojn de la çeestantoj.
—Kion vi volas?
—Venu! Sufiçe!…
—Kio okazis? — demandis Fluo, gratante la kapon, kiam li
venis en la jurton kaj rigardis en la fajrajn okulojn de la viri-
no.
103e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Dum la tuta tago mi ne aûdas homan voçon … Mi ne vi-
das homan viza ̧on … Çiam la krioj kaj ̧emoî de morti ̧anta
Kutuja ̨sit!… Kaj vi tie festenas!… Sufiçe!… Mi ne permesos!…
Vi dufoje trinkas teon … al la aliaj lakto kaj butero mankas …
Sufiçe! kiam vi ne havos plu man ̧ajon, mi devos nutri vin per
miaj provizoj … Çu vi ne uzas nun miajn retojn, boaton, va-
zojn? Çu vi ne helpis al ili kolekti la fojnon, konstrui la stalon
… Kaj çu vi ne estas mia? diru!
—Via, kompreneble via!… — li delikate ÿin certigis.
—Mi do estas prava. La bovino eble estas ilia, sed se ili an-
kaû aparte trinkas lakton, ili trompas nin. Ili pereigas nian
vivon por konservi la sian … Kiam venos la malsato, antaû
aliaj mortos tiuj, kiuj tro laboris kaj malmulte man ̧is. Vi mor-
tos, kaj mi ne volas, ke vi mortu. Mi preferas, ke ili mortu.
Diru al ili, ke mi volas, ordonas, ke ili ree lo ̧u kun ni, ke alie
mi elpelos la bovinon kaj bruligos la stalon … Ili nepre reve-
nu!
—Ne, tion mi ne povas diri al ili. Ili ne obeos … Ili estas li-
beraj homoj!…
—Bone! Ne diru, mi tuj bruligos ilin!…
Ÿi kaptis brulaîon.
—Mi diros, diros!… Ho, virino! Mi morgaû diros, trankvi-
li ̧u!… Sed Anka ne konsentos. La bovino estas ÿia propraîo
… Antaûe vi volis preni ÿian edzon, nun la bovinon … Mi pen-
sis, ke vi jam fari ̧is pli bona …
Ÿi ekridis kaj forpuÿis lin. En la jurton time eniris Biter ̨aj.
—Vi estas malsa ̧a. Ni vidos, kion diros morgaû via bela
pupo.
Ÿi iris en la angulon kaj deîetis la vestojn. Fluo senvestigis
sin kaj meditis.
104e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
—Kion ÿi celas? Ne eble estas kompreni la virinon!… Ili es-
tas tute malsa ̧aj. Morgaû sendube ili elÿiros harojn unu al la
alia … Mi devas antaûsciigi Gregorion. Jen mia konsilo: en la
stalo dormu Anka kun Biter ̨aj, kaj Gregorio çi tie … tiam
Anka kvazaû forestus … aû Mergenj dormu tie, tio estus plej
bona. …
La plano trankviligis lin. Laca de la laboro, li tuj profunde
ekdormis.
Sed Mergenj ne povis dormi. Çiuj esperoj kaj ̧ojoj, vekitaj
per la kanto, ekstaris antaû ÿi … Çio pereis post la apero de çi
tiu virino kun pala viza ̧o!… Aro da malfeliçoj sekvis ÿin … Se
ÿi ne alveturus, eble la man ̧aîo sufiçus por la aliaj kaj tiu te-
rura nokto ne venus … Nun ÿi, Mergenj, ne estus sola … Gre-
gorio ne forlasus ÿin … çiuj ne malamus ÿin kiel sova ̧an be-
ston. Ÿia severa koro jam komencis moli ̧i kaj ÿi pensis, ke
revenos la tagoj, en kiuj ÿi ridetis kaj deziris feliçon al la ho-
moj … Nun ree nokto, malvarmo, mal ̧ojo! kaj ̧i ne povas
alii ̧i … Ÿi rememoris la viza ̧on de Gregorio: estis tiam var-
mega, purpura nokto, la steloj hele brilis super la rivereto, sed
li forpuÿis, forpuÿis ÿin … Ÿi ektremis.
… Kaj nun … ili tie dormas, çirkaûprenante la kolon unu
al la alia … La brutoj varmigas iliajn korpojn per sia spirado
… Iliaj koroj batas trankvile … Kaj ie malproksime same tran-
kvile en varma riça jurto dormas çe la flanko de alia virino la
homo, kiu estis ÿia unua amato kaj kiu îetis ÿin tien çi …
Malvarma tremo kuris sur ÿia dorso.
Ÿi elrampis el la lito kaj komencis blovi sur la fajron. Ek-
bruletis unu brulaîo, la sola kiu restis en la kameno. Ÿi eliris
por ligno, sed ÿi ne revenis. En la griza brilo de la tagi ̧o la eta
105e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
stalo aperis antaû ÿiaj okuloj, kvazaû fantomo … Delikata fu-
ma strio supreniris el la kamentubo.
Sova ̧a ̧ojo ekbrilis en ÿiaj okuloj kaj ÿi revenis en la jur-
ton. Ÿi atente aûskultis kaj konvinki ̧inte, ke Fluo dormas, ke
Kutuja ̨sit ne ̧emas pli laûte ol ordinare, ÿi kaptis la brulaîon,
elkuris kaj enÿovis ̧in en la fojnon, kiu kovris la nordan mu-
ron de la stalo. Poste ÿi rapide revenis, sed ne povis resti en
la jurto. Ÿi ree elkuris ekscitita kaj forgesis fermi la pordon. La
sangaj langoj de la fajro jam lekis la murojn kaj la tegmenton
de la stalo. La matena venteto disblovis la flamojn. Mergenj
rapide alrulis trabon kaj baris la pordon. Preskaû en la sama
momento la brutoj ekblekis, pala viza ̧o kaj manoj aperis en
la fenestreto, eksonis fortega frapado al la pordo kaj terura
laûta krio:
—Savu!… Brulas!… Malfermu!…
Fluo, Biter ̨aj, eç Kutuja ̨sit elkuris el la jurto. — Kie bru-
las? Kio brulas? — ripetis ili sensence, kvankam tute proksi-
me de ili staris la flama amaso. En ̧ia interno bruis akraj vo-
çoj de doloro kaj malespero, plendaj blekoj de la brutoj kaj la
terura batalo pro la vivo. Fine Fluo rimarkis la baritan por-
don, saltis al ̧i. Kvankam la flamoj, kvazaû serpentoj, volvis
sin çirkaû liaj nudaj brakoj, li forpuÿis la trabon kaj malfermis
la pordon. En la sama momento granda kapo de bovino ape-
ris, sed la bruto ne povis jam eliri, falis kaj ̧ia korpo ÿtopis la
pordon. Fluo penis ÿin eltiri; li batis, ÿiris ÿin, sed la malfeli-
ça besto ne povis levi ̧i, ̧i nur tremis kaj blekis. Subite, kva-
zaû puÿita eksteren, la bovino îetis sin antaûen kaj ÿia brusto
ekbatis la kadron de la pordo. La duone forbrulinta muro
ÿanceli ̧is kaj ̧iaj traboj falis sur Fluon kaj la bovinon. Amaso
da brulaîoj kovris ilin. Nur la piedoj de la malfeliçulo, liaj vun-
106e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
ditaj piedoj restis liberaj. Li penis levi ̧i kaj liberi ̧i el la terura
kaptilo. Mergenj rapidis al li kaj, forgesinte pri la dan ̧ero,
komencis disîeti la brulantan lignon.
Subite la vento ekblovis pli forte, el la interno de la domo
elflugis nuboj de nigra fumo kaj sangaj flamoj, kiel multpikila
lango de grandega drako, çirkaûis Mergenjon; samtempe la
tuta konstruaîo, jam klini ̧inta al ÿi, ÿanceli ̧is kaj disfalis. La
çefa trabo de la tegmento trafis ÿian bruston, renversis ÿin kaj
premegis al la tero. Furioze ̧emegante ÿi tordi ̧is en la bru-
lanta lignaro. Fine ÿi silenti ̧is.
La levi ̧anta suno oris la grizajn fumojn de la brulo kaj la
figurojn de Biter ̨aj kaj Kutuja ̨sit ÿtoni ̧intajn de teruro.
107e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
XII
K
utuja ̨sit tuj revenis en la jurton, kuÿi ̧is kaj ne levi ̧is
plu. Ÿi mortis post kelkaj tagoj. Biter ̨aj restis sola, pre-
skaû senkonscia de teruro. Ÿi havis nutraîon en la provizejo,
tre proksime, sed ÿi timis iri preter la mortintoj. Ÿi nutris sin
per muskoj, beroj de sova ̧a rozo, radikoj, kiujn ÿi povis ko-
lekti proksime de la jurto. Ÿi maldiki ̧is, pali ̧is, perdis la for-
tojn. La tempon liberan de la çasado kaj de la kolektadode la
beroj, ÿi pasigis en la jurto, kvankam la malbonodoro de la
putranta korpo de Kutuja ̨sit venenigis la aeron. Fine la sorto
sendis al ÿi liberanton. Foje vespere ÿi rimarkis lin, kiam ÿi
revenis kun sitelo da akvo. ̄i estis besto nigra kaj granda kiel
la bovino. La knabineto ektremis de ̧ojo. En la komenco ÿaj-
nis al ÿi, ke ̧i efektive estas ilia bovino, ke nenio okazis, ke tuj
Anka kaj Gregorio venos. Sed la gasto havis haroriçan, trian-
gulan buÿegon kaj grandajn ungegojn, posedis nek kornojn,
nek voston. Rimarkinte ÿin, la besto haltis, sidi ̧is kaj komen-
cis grati sin per la posta piedo post la orelo. Biter ̨aj tuj sal-
tis en la jurton, rapide fermis la pordon kaj rigardis tra la fe-
nestreto, kio okazos. La bruo timigis la beston, ̧i ekstaris sur
la postaj piedoj kaj rigardis çirkaûe. Estis silente, mallume,
nur la lago, purpura de la vespera çielru ̧o, bruis en la mal-
proksimo; la gasto do trankvili ̧is, aliris al la forbrulinta jur-
to, puÿis per la buÿego la nigri ̧intan kapon de Mergenj kaj
108e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
komencis disÿiri ÿian korpon. La tutan nokton ̧i bruis kaj
rulis la trabojn.
Matene sur la loko, kie la mortintoj estis, kuÿis nur blan-
kaj ostoj kaj sangaj restaîoj, disîetitaj inter la karboj. La urso
dormis apude, enÿovinte la buÿegon inter la piedegojn. Du
tagojn ̧i festenis antaû la pordo de la jurto. En la lasta nok-
to oni ̧in malhelpis, sed ̧i ne foriris. Matene la knabineto ree
ekvidis ̧in sur la sama loko. ̄i dormis en la suno … Soifo kaj
malsato ekstreme ÿin turmentis, sed ÿi ne kura ̧is eliri … Pre-
skaû senviva ÿi sidi ̧is en anguleto kaj son ̧is pri la verdaj
arbaroj, pri la lando çe la grandega lago, kie feliçaj homoj
lo ̧as, kie libere kuras infanoj, kaj bovidoj … Murmuro en la
fenestro vekis ÿin. Piedego armita per ungegoj kaj granda,
haroriça buÿego preskaû samtempe enÿovis sin, sed la truo
estis tro malgranda … La okuloj de la urso kolere ekbrilis, ̧i
eli ̧is … Sed ̧i ne cedis … ̄i iris çirkaû la jurto kaj piedfrapis
sur la herboj. Fine ̧i saltis mallerte sur la tegmenton, kiu ek-
krakis sub ̧ia pezo … ̄i gratis, fosis la teron, dispuÿis la tra-
bojn; post momento ili disi ̧is, falis internen, kaj en la hela
truo aperis kapo kun sangaj okuloj.
La besto rigardis en la jurton kaj mallevi ̧is internen. ̄i
haltis sur la planko, skuis de si la polvon, etendis la nazon,
ekflaris kaj iris rekte al la lito de Kutuja ̨sit. Sed subite ̧ia ri-
gardo renkontis la okulojn de Biter ̨aj, kiuj brilis kiel du ru-
benoj …
̄i stari ̧is sur la postaj piedoj, ekronkis kaj, stariginte la
harojn, furioze spiregante, ̧i iris terura al la knabineto … Ÿi
ne movi ̧is, ne kriis, eç ne ek ̧emis, kiam ̧ia piedego ekpre-
megis ÿian maldikan korpeton al la benko.
*
*
109
*e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
La ne ̧oj superÿutis la glacii ̧intajn lagojn, maldensajn arba-
rojn kaj mizeran teron. De la potenca frosto çio fari ̧is mal-
mola kiel kristalo.
Kiam la komunumo eksciis de la çasistoj, ke fumo ne levi-
̧as plu el la jurto de la lepruloj, la princo sendis delegiton por
konvinki ̧i, çu Dio efektive forprenis de la lando la ”malbe-
non”. La Jakuto longe vane kriis, fine li levis la pordon per sia
ponardego …! Li rimarkis la rompitan tegmenton kaj kompre-
nis çion.
—Urso! — murmuretis li.
Li revenis kaj raportis pri la terura okazo. La ”kunveno”
decidis sendi monon en la urbeton por funebra meso kaj bru-
ligi la jurton. La sendito, farinte pie la signon de la kruco,
metis brulantan vergaîon sub la tegmenton de la malnova
domo, saturita de la veneno … Li staris apude kaj atendis, ̧is
la fumaj nuboj certigis lin, ke la fajro bone brulas. Tiam li re-
venis hejmen.
Sur la malbenita loko restis nur du amasoj da cindro kaj
iom da ostoj. La tuta çirkaûaîo de la jurto de la lepruloj longe
ne estis vizitata de iu … Neniu kura ̧is tie kolekti berojn, kapti
fiÿojn, persekuti forkurantan çasaîon …
Sed la ÿimo de la vivo ne estis elÿirita kun la radiko, ne estis
detruita kune kun la malfeliçuloj, — ̧i ree ekkreskos ie sur
homaj korpoj kaj ree pleni ̧os kaj ek ̧emos la malbenitaj de-
zertoj.
110e LIBRO
LA FUNDO DE L’MIZERO
www.omnibus.se/inko
ISBN 91-7303-122-4
111